Người nghe kém xem tivi và video dễ chịu hơn nhiều khi kết hợp ba thứ: bật phụ đề, chỉnh âm thanh để lời thoại nổi lên trên nhạc nền, và dùng tai nghe riêng để không phải mở loa to cho cả nhà. Phần lớn tivi thông minh, đầu thu và ứng dụng xem video đều có sẵn phụ đề và các chế độ âm thanh này, chỉ là nằm sâu trong cài đặt.
Tiếng tivi to là một trong những nguồn căng thẳng phổ biến trong nhà có người lớn tuổi nghe kém: người trẻ thấy ồn, người già vẫn không nghe rõ. Bài này hướng dẫn theo loại tính năng, không theo hãng tivi cụ thể; tên mục khác nhau giữa các dòng máy, bạn tìm chỗ tương ứng và kiểm phiên bản phần mềm hiện hành.
Vì sao lời thoại trên tivi ngày càng khó nghe
Nhiều người lớn tuổi than phim ảnh bây giờ khó nghe hơn ngày xưa, và cảm nhận đó có cơ sở. Phim và chương trình hiện đại thường được trộn âm cho rạp chiếu và dàn loa nhiều kênh, với nhạc nền và hiệu ứng mạnh, trong khi lời thoại được để ở mức tự nhiên, có khi nói rất nhỏ. Khi phát qua loa tivi, âm thanh đó bị dồn lại, lời thoại dễ bị nhạc nền lấn.
Tivi mỏng có loa nhỏ, nhiều mẫu đặt loa hướng xuống dưới hoặc ra sau, âm thanh dội vào tường rồi mới tới tai người xem. Phòng khách lát gạch, ít đồ vải, trần cao làm tiếng vang thêm. Với người nghe kém, vốn đã khó lọc tiếng nói giữa tiếng ồn, sự kết hợp này làm lời thoại thành một khối âm thanh nhoè.
Phản xạ tự nhiên là tăng âm lượng. Nhưng tăng âm lượng thì nhạc nền và tiếng nổ cũng tăng theo, nên người nghe kém vẫn không nghe rõ chữ còn người khác trong nhà thấy ồn. Giải pháp đúng không phải là to hơn mà là rõ hơn: cho lời thoại nổi lên, hoặc chuyển lời thoại thành chữ.
Bật phụ đề trên tivi, đầu thu và ứng dụng xem video
Phụ đề có hai loại: loại do nhà đài, nhà sản xuất làm sẵn, và loại do máy tự tạo từ tiếng nói. Các bước dưới đây áp dụng chung, tên mục cụ thể tuỳ thiết bị.
- Trên tivi xem truyền hình, vào Cài đặt, tìm mục Trợ năng hoặc Phụ đề. Bật phụ đề nếu kênh đang xem có phát kèm. Không phải kênh, chương trình nào cũng có phụ đề.
- Với đầu thu truyền hình hoặc hộp truyền hình qua mạng, phụ đề thường nằm trong menu của đầu thu, không phải của tivi. Bấm nút thông tin hoặc nút tuỳ chọn trên điều khiển trong lúc xem để tìm.
- Trong ứng dụng xem phim, video, khi đang phát, chạm vào màn hình để hiện thanh điều khiển, tìm biểu tượng phụ đề hoặc chữ CC, chọn ngôn ngữ tiếng Việt.
- Với video trên các nền tảng chia sẻ video, nếu người đăng không làm phụ đề, nhiều nền tảng có phụ đề tự động tạo từ tiếng nói. Bật trong phần cài đặt của từng video.
- Chỉnh kiểu chữ phụ đề: cỡ chữ, màu chữ, nền đen sau chữ. Với người lớn tuổi, chữ trắng to trên nền đen mờ thường dễ đọc nhất.
- Bật phụ đề mặc định trong cài đặt chung của ứng dụng, để không phải bật lại mỗi lần xem phim mới.
Phụ đề phim nước ngoài thuyết minh hay lồng tiếng là chuyện khác: nhiều người lớn tuổi quen nghe thuyết minh, nhưng với người nghe kém, chọn bản phụ đề tiếng Việt có khi dễ theo hơn. Hỏi ông bà thích cách nào và thử cả hai.
Phụ đề tự động: dùng được nhưng đọc có chọn lọc
Sai tên riêng và thuật ngữ. Phụ đề do máy tạo hay chép sai tên người, địa danh, từ chuyên môn. Người xem cần đoán theo ngữ cảnh; với bản tin thời sự, tên riêng sai có thể gây hiểu nhầm nội dung.
Không có tiếng động và tên người nói. Phụ đề làm cho người khiếm thính đúng chuẩn thường ghi cả tiếng động như tiếng gõ cửa, nhạc buồn, và cho biết ai đang nói. Phụ đề tự động thường chỉ có lời, không báo ai nói, nên cảnh nhiều người dễ rối.
Chậm nhịp hoặc dồn cục. Chữ có thể hiện chậm vài giây sau lời nói, hoặc dồn một mảng dài. Với người đọc chậm, tạm dừng video để đọc kịp là bình thường.
Giọng địa phương, nói nhanh, hát. Máy chép giọng vùng miền, người nói nhanh và lời bài hát kém hơn hẳn. Ca nhạc, cải lương, chèo gần như không dùng được phụ đề tự động.
Vẫn đáng dùng. Dù có lỗi, với nhiều người nghe kém, phụ đề tự động vẫn giúp theo được câu chuyện thay vì bỏ cuộc. Kết hợp với chỉnh âm thanh ở phần sau sẽ cho kết quả tốt nhất.
Chỉnh âm thanh để lời thoại nổi lên
Các tính năng dưới đây có trên nhiều tivi, loa thanh và ứng dụng. Thử từng thứ một, nghe cùng người nghe kém để chọn cái thật sự giúp.
| Tính năng | Tác dụng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chế độ lời thoại rõ, giọng nói rõ | Tăng dải tần của giọng nói, giảm nhạc nền | Tên khác nhau giữa các hãng; có máy để trong chế độ âm thanh |
| Tự cân bằng âm lượng | Giảm chênh lệch giữa đoạn nói nhỏ và đoạn nổ to | Hợp khi xem phim hành động, quảng cáo to |
| Tắt hiệu ứng vòm ảo | Âm thanh tập trung hơn, đỡ nhoè lời | Một số người thấy âm thanh "mỏng" hơn, nhưng rõ chữ hơn |
| Loa thanh có kênh giữa | Kênh giữa thường mang lời thoại, đặt hướng về người xem | Đặt ngang tầm, hướng thẳng về ghế ngồi |
| Âm thanh đơn, cân bằng trái phải | Hữu ích khi nghe bằng tai nghe, nghe kém một bên | Chỉnh trong trợ năng của tivi hoặc điện thoại |
| Giảm tiếng vang trong phòng | Rèm, thảm, ghế nệm hấp thụ tiếng dội | Không tốn nhiều, hiệu quả rõ trong phòng lát gạch |
Hãy ngồi đúng chỗ ông bà hay ngồi khi thử, vì âm thanh nghe ở ghế sofa khác hẳn nghe ở chỗ đứng cạnh tivi. Ghi lại cài đặt đã chọn để chỉnh lại nhanh sau mỗi lần tivi cập nhật phần mềm hay bị đặt lại.
Tai nghe riêng: người nghe kém nghe rõ, cả nhà đỡ ồn
Cách giải quyết dứt điểm chuyện tranh cãi âm lượng là để người nghe kém nghe qua tai nghe riêng, trong khi loa tivi để mức bình thường cho người khác. Nhiều tivi cho phát âm thanh qua tai nghe không dây và loa cùng lúc, mỗi bên chỉnh âm lượng riêng. Một số loại tai nghe dành riêng cho xem tivi có bộ phát cắm vào tivi, đeo nhẹ, nút to dễ bấm, hợp với người lớn tuổi.
Nếu ông bà dùng máy trợ thính kết nối được, âm thanh tivi có thể truyền thẳng vào máy trợ thính qua điện thoại hoặc qua thiết bị phát chuyên dụng của hãng máy trợ thính. Nghe theo cách này thường rõ nhất, vì máy trợ thính đã được chỉnh theo thính lực của ông bà. Hỏi nơi cấp máy về phụ kiện phù hợp.
Hai lưu ý khi dùng tai nghe. Thứ nhất, âm lượng: đeo tai nghe dễ mở to mà không biết, nên đặt mức trần nếu thiết bị cho phép và để ông bà nghỉ tai sau mỗi khoảng xem dài. Thứ hai, tai nghe che tai làm ông bà không nghe thấy chuông cửa, người gọi; kết hợp với các cách báo bằng rung và đèn đã nói ở bài khác trong cùng chuyên mục, hoặc quy ước chạm vai khi cần gọi.
Chương trình có phiên dịch ký hiệu và chọn nội dung phù hợp
Với người Điếc dùng ngôn ngữ ký hiệu là chính, phụ đề tiếng Việt không phải lúc nào cũng đủ. Một số chương trình truyền hình, nhất là bản tin và chương trình dành cho người khuyết tật, có khung phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu ở góc màn hình. Lịch phát và số lượng chương trình thay đổi theo thời gian, bạn tra lịch phát sóng của đài để biết. Khi xem, chọn chế độ hình hiển thị đủ lớn để thấy rõ tay và nét mặt người phiên dịch.
Trên mạng có các kênh video do chính người Điếc làm, bằng ngôn ngữ ký hiệu, về tin tức, đời sống, giải trí. Với người Điếc, đây thường là nội dung dễ tiếp cận và gần gũi nhất. Con cháu có thể giúp tìm và lưu các kênh này vào danh sách theo dõi trên tivi thông minh của ông bà nếu ông bà dùng ký hiệu.
Với người nghe kém do tuổi, chọn nội dung cũng giúp: chương trình có người dẫn nói rõ, ít nhạc nền như tọa đàm, phim tài liệu có thuyết minh chậm, thường dễ theo hơn phim hành động. Không cần ép ông bà xem thứ khó nghe; tôn trọng sở thích, chỉ gợi ý thêm lựa chọn và để ông bà quyết định.
Thiết lập để ông bà tự xem được mà không cần gọi con cháu
Phụ đề và chế độ âm thanh chỉ có ích khi ông bà tự bật được. Nhiều nhà cài xong rồi mỗi lần tivi tự đặt lại, ông bà lại phải chờ con cháu về. Vài việc nhỏ giúp ông bà chủ động:
- Bật phụ đề và chế độ lời thoại rõ ở mức cài đặt chung, không chỉ cho từng chương trình, để mở tivi lên là có sẵn.
- Nếu điều khiển có nút phụ đề hoặc nút trợ năng riêng, dán một miếng dán màu nổi lên nút đó, kèm một tờ giấy chữ to giải thích nút màu đó dùng để làm gì.
- Sắp xếp các kênh, ứng dụng ông bà hay xem lên đầu danh sách, xoá bớt những ứng dụng không dùng để màn hình chính gọn.
- Nếu tivi có tìm kiếm bằng giọng nói, tập cho ông bà nói tên chương trình muốn xem thay vì gõ chữ bằng điều khiển. Với người nghe kém, máy cũng có thể hiện chữ xác nhận để ông bà kiểm tra.
- Tắt các thông báo, quảng cáo bật lên tự động nếu tivi cho phép, vì chúng làm ông bà rối và tưởng máy hỏng.
- Ghi lại các bước khôi phục cài đặt phụ đề, âm thanh vào một trang giấy để bất cứ ai trong nhà cũng làm lại được.
Trước khi đổi cách bố trí, hỏi ông bà đang quen dùng thế nào. Người lớn tuổi dễ bối rối khi mọi thứ bị xếp lại, nên đổi từng chút một và làm cùng ông bà thay vì làm hộ.
Câu hỏi thường gặp
Tivi đời cũ không có phụ đề thì có cách nào không?
Nếu xem truyền hình qua đầu thu hoặc hộp truyền hình qua mạng, phụ đề có thể nằm ở thiết bị đó, không phụ thuộc tivi. Nếu xem video trên mạng, một thiết bị phát nội dung cắm vào cổng của tivi có thể cho dùng ứng dụng có phụ đề. Kiểm cổng kết nối của tivi trước khi mua thêm thiết bị.
Bật phụ đề có làm người khác trong nhà khó chịu không?
Một số người thấy chữ chạy làm phân tán, nhưng phần lớn quen nhanh. Nhiều gia đình nhận ra phụ đề giúp cả người nghe bình thường theo lời thoại nói nhỏ. Nếu có người không thích, thoả thuận bật phụ đề vào những giờ ông bà xem, hoặc dùng tai nghe riêng thay cho phụ đề.
Phụ đề tự động có tốn tiền hay cần mạng không?
Phụ đề tự động trên các nền tảng video thường miễn phí và đi kèm khi xem trực tuyến. Một số điện thoại có tính năng tự tạo phụ đề cho mọi video đang phát, chạy ngay trên máy, không cần mạng. Tính năng thay đổi theo phiên bản, kiểm trong mục trợ năng của máy.
Nghe tivi bằng tai nghe lâu có hại cho tai người già không?
Nghe ở âm lượng quá lớn trong thời gian dài có thể ảnh hưởng đến phần thính lực còn lại. Nên giữ âm lượng ở mức nghe rõ mà không phải căng, nghỉ giữa các khoảng xem dài. Nếu ông bà cần mở rất to mới nghe được, đó là lý do đưa đi kiểm tra thính lực.
Có thể nhờ AI tạo phụ đề cho video gia đình để ông bà xem không?
Có. Nhiều công cụ chỉnh sửa video có tính năng tạo phụ đề tự động từ lời nói. Sau khi tạo, đọc lại và sửa tên người, tên nơi chốn bị sai. Video gia đình có hình ảnh trẻ em và người thân, nên dùng công cụ có chế độ riêng tư, không đăng công khai nếu chưa hỏi ý mọi người.
Loa thanh có thật sự giúp người nghe kém không?
Với nhiều người, loa thanh có kênh giữa và chế độ lời thoại rõ giúp lời nói nổi bật hơn so với loa tivi mỏng. Mức cải thiện tuỳ phòng, tuỳ mức nghe kém. Nếu có thể, thử nghe trước cùng ông bà, hoặc bắt đầu bằng các chế độ âm thanh sẵn có của tivi.