Phụ đề trực tiếp là tính năng biến lời người đang nói thành chữ chạy trên màn hình điện thoại gần như ngay lập tức, để người nghe kém đọc thay vì cố nghe. Phần lớn điện thoại đời gần đây đã có sẵn tính năng này trong mục trợ năng, không cần mua thêm thiết bị. Chỉ cần đặt máy giữa hai người, bật lên và nói bình thường, chữ sẽ hiện ra theo từng câu.
Tính năng này không thay được máy trợ thính, cũng không chép đúng một trăm phần trăm. Nhưng với một người mẹ đã nghe kém nhiều năm, việc đọc được câu con vừa nói trong bữa cơm, thay vì gật đầu cho qua, là khác biệt lớn. Bài dưới đây hướng dẫn cách bật, cách đặt máy để chép rõ, cách đọc khi máy chép sai, và những lúc nên dùng cách khác.
Phụ đề trực tiếp là gì, khác gì phụ đề trong phim
Phụ đề trong phim hay trên tivi là chữ do người làm chương trình soạn sẵn, đã được kiểm lại, khớp với từng lời thoại. Phụ đề trực tiếp thì khác: điện thoại dùng micro thu tiếng xung quanh, đưa qua một mô hình nhận dạng tiếng nói, rồi in ra chữ ngay khi người ta đang nói. Không ai soát lại, nên chữ có lúc sai, có lúc bị sửa lại giữa chừng khi máy đoán ra nghĩa cả câu.
Có hai kiểu xử lý. Kiểu thứ nhất chạy hẳn trên máy, không cần mạng, thường nhanh và giữ nội dung trong điện thoại. Kiểu thứ hai gửi âm thanh lên máy chủ để nhận dạng, đôi khi chính xác hơn với tiếng Việt nhưng cần mạng ổn định và có nghĩa là âm thanh rời khỏi máy của bạn. Mỗi hãng điện thoại và mỗi phiên bản hệ điều hành làm một kiểu, và cách làm thay đổi qua các lần cập nhật, nên bạn nên mở phần giới thiệu của tính năng để xem nó đang chạy theo kiểu nào.
Điều quan trọng với người nghe kém là chọn được ngôn ngữ tiếng Việt. Một số tính năng chép lời có sẵn trên máy ban đầu chỉ hỗ trợ vài ngôn ngữ lớn, tiếng Việt đến sau. Nếu trong danh sách ngôn ngữ của máy chưa có tiếng Việt, bạn có thể thử ứng dụng chép lời riêng của các hãng lớn, vốn thường hỗ trợ nhiều ngôn ngữ hơn. Chọn theo tiêu chí: có tiếng Việt, chữ phóng to được, chạy được khi mất mạng càng tốt, và không đòi quyền truy cập lạ như danh bạ hay vị trí.
Bật chép lời trên điện thoại: các bước chung cho mọi máy
Tên gọi mỗi máy một khác, nhưng đường đi gần giống nhau. Các bước dưới đây viết theo loại tính năng, bạn đối chiếu với máy của mình và kiểm phiên bản hệ điều hành hiện hành.
- Mở Cài đặt, tìm mục Trợ năng (có máy gọi là Hỗ trợ tiếp cận). Trong đó tìm nhóm liên quan đến thính giác hoặc âm thanh.
- Tìm tính năng có tên gần với chép lời trực tiếp, phụ đề trực tiếp hoặc chuyển lời nói thành văn bản. Nếu không thấy, gõ chữ "phụ đề" hoặc "chép lời" vào ô tìm kiếm trong cài đặt.
- Bật tính năng, chọn ngôn ngữ chính là tiếng Việt. Nếu máy cho tải gói ngôn ngữ để dùng khi không có mạng, nên tải luôn lúc đang có wifi.
- Bật thêm lối tắt: một nút nổi trên màn hình, hoặc nhấn giữ phím nguồn kèm phím âm lượng, để mở tính năng nhanh mà không phải vào cài đặt mỗi lần.
- Chỉnh cỡ chữ của phần phụ đề. Với người lớn tuổi, chọn cỡ to nhất mà vẫn đọc được trọn một câu trên màn hình, và nền tối chữ sáng nếu mắt dễ chói.
- Thử ngay với một người trong nhà: đọc một đoạn tin tức, xem máy chép thế nào, rồi chỉnh lại khoảng cách và cỡ chữ cho vừa.
Nếu cha mẹ bạn ở xa, bạn có thể làm hộ qua một cuộc gọi video: nhờ một người bên cạnh cầm máy, bạn đọc từng bước. Sau khi xong, chụp ảnh màn hình nút lối tắt và in ra một tờ giấy dán cạnh chỗ để điện thoại, ghi bằng chữ to: "Muốn đọc lời người khác nói, bấm nút này".
Đặt điện thoại thế nào để máy chép rõ
Đặt máy ở giữa, micro hướng về người nói. Micro thường nằm ở cạnh dưới điện thoại. Đặt máy nằm ngửa trên bàn, cạnh dưới hướng về phía người đang nói, cách miệng họ chừng một sải tay là vừa. Đặt quá xa thì tiếng nhỏ, máy bỏ sót chữ; đặt sát miệng thì tiếng rè.
Một người nói một lúc. Máy chép lời rất kém khi hai ba người nói chồng lên nhau. Trong bữa cơm, cả nhà có thể thống nhất một quy ước nhỏ: ai muốn nói với bà thì quay về phía điện thoại, nói xong thì dừng một nhịp để bà đọc kịp.
Tắt tivi, quạt mạnh, nhạc nền. Tiếng nền là kẻ thù số một. Tivi đang mở chương trình có người nói sẽ bị máy chép lẫn vào. Nếu không tắt được, kéo điện thoại lại gần người nói hơn.
Nói rõ, không cần nói to. Hét vào máy không giúp gì, thậm chí làm tiếng méo. Nói chậm hơn bình thường một chút, phát âm trọn chữ, ngắt câu rõ ràng là đủ. Người nói giọng địa phương nặng nên chọn từ phổ thông cho những chữ quan trọng như giờ hẹn, tên thuốc, số tiền.
Dùng micro rời ở chỗ ồn. Ở chỗ đông người, một micro cài áo không dây kết nối với điện thoại của người nghe kém, đeo cho người đang nói, sẽ cho chữ chính xác hơn nhiều. Chọn loại kết nối được với điện thoại của bạn, không cần loại đắt.
Những chỗ máy hay chép sai và cách đọc lại cho đúng
Người nghe kém dùng phụ đề lâu sẽ quen với "kiểu sai" của máy. Bảng dưới gom những lỗi hay gặp với tiếng Việt để cả người nói lẫn người đọc biết mà xử lý.
| Kiểu sai | Ví dụ giả định | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Nhầm dấu thanh | "Mai đi khám" thành "mãi đi khám" | Người đọc đoán theo ngữ cảnh; với chữ then chốt, người nói nói lại chậm hơn |
| Nhầm con số | "Hai giờ" thành "hai chờ", "mười lăm" thành "mười năm" | Số quan trọng thì gõ ra bằng tay hoặc viết giấy, không trông vào phụ đề |
| Tên riêng sai | Tên phường, tên bác sĩ, tên thuốc chép thành chữ khác | Đánh vần, hoặc gõ tên vào ô ghi chú cho người đọc |
| Mất câu khi đổi người nói | Câu của người thứ hai bị dính vào câu người thứ nhất | Dừng một nhịp trước khi người khác nói |
| Chép cả tiếng nền | Lời quảng cáo trên tivi xen vào giữa câu | Tắt nguồn ồn hoặc đổi chỗ ngồi |
| Từ địa phương, tiếng lóng | "Răng rứa" bị chép thành chữ vô nghĩa | Người nói chuyển sang từ phổ thông khi nói với máy |
Có một nguyên tắc đơn giản: phụ đề tốt cho mạch trò chuyện, không tốt cho thông tin cần chính xác. Giờ hẹn, liều lượng bác sĩ dặn, số tài khoản, địa chỉ thì luôn ghi ra chữ bằng tay và để người nghe kém đọc lại xác nhận. Phần đi khám có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Dùng phụ đề trong bữa cơm, ở chợ, ở buổi họp tổ dân phố
Trong gia đình, phụ đề giúp người nghe kém theo được câu chuyện chung, thứ trước đây họ hay bị bỏ ra ngoài. Nhiều người lớn tuổi nghe kém chọn cách im lặng và cười theo vì ngại hỏi lại. Một chiếc điện thoại dựng giữa mâm cơm, chữ to, cho bà đọc kịp câu cháu kể chuyện ở trường, giúp bà tham gia lại. Đừng biến nó thành máy ghi âm cuộc sống: khi bà muốn tắt, tôn trọng quyết định đó.
Ra ngoài, phụ đề hữu ích nhất ở những cuộc trao đổi ngắn, một đối một: hỏi giá ở chợ, hỏi đường, nói chuyện với người giao hàng ở cổng. Cách làm hiệu quả là giơ điện thoại lên, chỉ vào màn hình kèm một câu viết sẵn trong ghi chú cho người lạ đọc, ví dụ "Mình nghe kém, bạn nói vào điện thoại này giúp, mình đọc chữ nhé". Phần lớn mọi người sẽ hợp tác khi được nói rõ.
Ở buổi họp đông người như họp tổ dân phố, sinh hoạt hội người cao tuổi, phụ đề chỉ hoạt động tốt khi người phát biểu cầm micro và loa ở gần. Ngồi gần loa, đặt điện thoại hướng về loa. Nếu bạn là người tổ chức, hãy mời người nghe kém ngồi hàng đầu và gửi trước nội dung chính bằng chữ qua nhóm nhắn tin. Đó là cách đơn giản để họ không bị bỏ lại, dù phụ đề có chép sót.
Quyền riêng tư khi chép lời người khác
Nói trước khi chép. Phụ đề trực tiếp là thu tiếng của người đối diện. Trong nhà thì ai cũng biết, nhưng với người lạ, một câu báo trước là phép lịch sự và cũng là tôn trọng quyền của họ. Đa số sẽ đồng ý ngay khi hiểu bạn nghe kém.
Xem máy có lưu lại không. Một số ứng dụng tự lưu toàn bộ bản chép lời thành lịch sử. Tiện cho người muốn xem lại, nhưng nếu đó là cuộc nói chuyện riêng tư, ví dụ về sức khoẻ, tiền bạc, chuyện gia đình, bạn nên tắt tính năng lưu hoặc xoá sau khi dùng.
Cẩn thận với kiểu gửi âm thanh lên mạng. Nếu tính năng gửi tiếng nói lên máy chủ để nhận dạng, đọc phần điều khoản xem âm thanh có được lưu, có được dùng để cải thiện dịch vụ không. Khi có lựa chọn chạy trên máy, chọn chạy trên máy cho những cuộc trò chuyện nhạy cảm.
Không dán bản chép lời vào chatbot. Có người muốn nhờ chatbot tóm tắt bản chép lời một buổi nói chuyện dài. Làm được, nhưng trước khi dán phải xoá tên người, địa chỉ, số tiền, chuyện bệnh tật. Bản chép lời buổi khám bệnh của cha mẹ thì không đưa vào chatbot công cộng.
Khi phụ đề trục trặc: các nguyên nhân hay gặp
Phụ đề đang chạy bỗng đứng, chữ ra chậm hoặc không ra chữ nào là chuyện thường gặp. Trước khi kết luận máy hỏng, bạn rà lần lượt các điểm sau.
- Micro bị che: ốp lưng dày, ngón tay, hoặc điện thoại nằm úp. Lật máy lên, bỏ ốp nếu cần.
- Mất mạng với loại nhận dạng qua máy chủ: chữ ngừng giữa chừng. Tải gói ngôn ngữ chạy trên máy để có phương án dự phòng.
- Chế độ tiết kiệm pin tắt các tính năng chạy nền. Khi cần phụ đề lâu, tắt tiết kiệm pin hoặc cắm sạc.
- Sai ngôn ngữ: máy đang để tiếng Anh nên chép tiếng Việt thành chữ lạ. Kiểm lại ngôn ngữ trong mục phụ đề, không phải ngôn ngữ của cả máy.
- Ứng dụng khác chiếm micro: đang mở ghi âm hay gọi video. Đóng ứng dụng đó rồi mở lại phụ đề.
- Máy nóng sau khi chạy lâu ngoài nắng: tính năng có thể bị hệ điều hành tạm dừng. Để máy nghỉ trong bóng mát.
- Bản cập nhật mới đổi vị trí nút hoặc tắt lối tắt. Sau mỗi lần cập nhật lớn, kiểm lại nút lối tắt cho cha mẹ.
Cuối cùng, hãy nhớ phụ đề chỉ là một công cụ. Nếu người thân bắt đầu nghe kém, hoặc nghe kém nặng hơn trước, việc đầu tiên là đưa họ đi khám tai mũi họng để được đo thính lực và tư vấn. Không có ứng dụng nào thay được buổi khám đó.
Câu hỏi thường gặp
Phụ đề trực tiếp có chép được tiếng Việt giọng miền Trung, miền Tây không?
Có, nhưng độ chính xác thấp hơn giọng phổ thông, nhất là với từ địa phương. Mức độ tuỳ từng công cụ và cải thiện dần qua các bản cập nhật. Cách đỡ nhất là người nói chậm lại và dùng từ phổ thông cho những chữ quan trọng, còn người đọc tập đoán theo ngữ cảnh.
Dùng phụ đề trực tiếp có tốn tiền hay tốn dung lượng mạng không?
Tính năng có sẵn trong máy thường không tốn phí. Loại chạy trên máy không dùng mạng sau khi đã tải gói ngôn ngữ. Loại nhận dạng qua máy chủ thì dùng dữ liệu di động, nhưng lượng dữ liệu cho âm thanh thường nhỏ. Bạn có thể xem mức dùng dữ liệu của ứng dụng trong phần cài đặt mạng.
Người nghe kém nặng, gần như không nghe được, có dùng được không?
Được, vì phụ đề không đòi hỏi người dùng nghe, chỉ cần đọc. Thực tế người điếc hoặc nghe kém nặng mà đọc chữ tốt thường dùng phụ đề hiệu quả hơn người nghe kém nhẹ. Với người dùng ngôn ngữ ký hiệu là chính và không quen đọc tiếng Việt nhanh, phụ đề sẽ hạn chế hơn, cần kết hợp cách khác.
Có nên để phụ đề bật suốt ngày cho ông bà không?
Không cần. Phụ đề tốn pin và thu tiếng liên tục, có thể khiến người khác trong nhà thấy không thoải mái. Nên dùng lối tắt để ông bà tự bật khi có người nói chuyện và tắt khi xong. Để ông bà tự quyết bật hay tắt cũng là giữ quyền tự chủ cho họ.
Phụ đề trực tiếp có thay được máy trợ thính không?
Không. Máy trợ thính giúp người dùng nghe được âm thanh, kể cả tiếng còi xe, tiếng gọi tên, những thứ phụ đề không làm được. Phụ đề là công cụ bổ trợ để đọc lời nói. Có máy trợ thính hay không, và loại nào, cần được bác sĩ tai mũi họng hoặc chuyên viên thính học tư vấn sau khi đo thính lực.
Điện thoại cũ không có tính năng chép lời thì làm sao?
Bạn có thể thử cài ứng dụng chép lời của các hãng lớn từ kho ứng dụng chính thức, kiểm xem có tiếng Việt và hợp với phiên bản máy không. Nếu máy quá cũ không cài được, cân nhắc dùng một máy tính bảng hoặc điện thoại khác đời gần hơn trong nhà làm máy phụ đề riêng.