Gọi điện có phụ đề nghĩa là lời người ở đầu dây bên kia được chuyển thành chữ hiện trên màn hình trong lúc cuộc gọi diễn ra, nhờ vậy người nghe kém đọc được điều họ không nghe rõ. Nhiều điện thoại hiện có tính năng này trong mục trợ năng hoặc ngay trong ứng dụng gọi điện; một số ứng dụng nhắn tin có gọi thoại cũng bắt đầu có. Người nghe kém có thể tự trả lời bằng giọng của mình như bình thường.
Với người lớn tuổi nghe kém, điện thoại là thứ gây ngại nhất: không thấy mặt, không đọc được môi, tiếng qua loa lại méo. Nhiều người bỏ hẳn việc nghe máy, kể cả cuộc gọi của con cái. Bài này đi qua cách bật phụ đề cuộc gọi, cách chỉnh âm thanh cho dễ nghe hơn, và vài điều cần cẩn trọng vì cuộc gọi lạ là đường lừa đảo nhắm vào người già.
Vì sao nghe điện thoại khó hơn nói chuyện trực tiếp
Khi nói chuyện mặt đối mặt, người nghe kém dựa vào rất nhiều thứ ngoài âm thanh: nhìn khẩu hình, nét mặt, cử chỉ tay, ngữ cảnh xung quanh. Nhiều người không biết mình đọc môi giỏi đến mức nào cho đến khi phải nghe điện thoại, lúc tất cả những tín hiệu đó biến mất. Chỉ còn lại âm thanh, mà lại là âm thanh đã bị nén để truyền qua mạng.
Cuộc gọi thoại thông thường chỉ truyền một dải tần số hẹp của giọng nói. Những âm cao như phụ âm "s", "x", "th", vốn là phần người nghe kém do tuổi tác hay mất đầu tiên, lại càng mỏng đi. Kết quả là người nghe nghe thấy có tiếng nói nhưng không phân biệt được chữ, kiểu "nghe thấy mà không hiểu". Gọi qua mạng internet với chất lượng tốt thường rõ hơn cuộc gọi thường, nhưng phụ thuộc vào đường truyền.
Còn một yếu tố tâm lý ít được nói đến: hỏi lại nhiều lần qua điện thoại khiến người lớn tuổi thấy ngại, sợ bị cho là lẩm cẩm. Họ trả lời "ừ, ừ" cho qua, rồi bỏ lỡ giờ hẹn, quên lời dặn. Phụ đề cuộc gọi giải quyết đúng chỗ này: không cần hỏi lại, chỉ cần nhìn xuống màn hình. Đó là lý do con cháu nên cài cho cha mẹ ngay cả khi họ "vẫn nghe được".
Cài phụ đề cho cuộc gọi: các bước chung
Đường đi khác nhau giữa các dòng máy, phần dưới mô tả theo loại tính năng. Bạn đối chiếu với máy đang dùng và kiểm lại sau mỗi lần cập nhật hệ điều hành.
- Vào Cài đặt rồi Trợ năng, tìm nhóm thính giác. Tìm tính năng có tên như phụ đề cuộc gọi, chép lời cuộc gọi hoặc chữ trong cuộc gọi.
- Nếu tính năng phụ đề chung của máy có tuỳ chọn "áp dụng cho cuộc gọi", bật tuỳ chọn đó. Một số máy cần bật riêng trong ứng dụng Điện thoại, ở phần cài đặt của ứng dụng.
- Kiểm ngôn ngữ: tiếng Việt có trong danh sách hỗ trợ cho cuộc gọi không. Có máy chép lời trực tiếp được tiếng Việt nhưng phần cuộc gọi chỉ hỗ trợ vài ngôn ngữ.
- Gọi thử với một người trong nhà. Bật loa ngoài hoặc dùng tai nghe tuỳ thói quen, xem chữ có hiện kịp không, cỡ chữ đủ to chưa.
- Đặt cách hiện chữ: nhiều máy cho chọn hiện phụ đề ở ô nổi hay toàn màn hình. Với người lớn tuổi, toàn màn hình chữ to dễ đọc hơn.
- Ghi lại cách bật vào một tờ giấy, kèm ảnh chụp màn hình, để cạnh điện thoại.
Nếu điện thoại của cha mẹ chưa có tính năng này cho tiếng Việt, một cách làm thay thế là gọi bằng ứng dụng nhắn tin có gọi thoại, rồi dùng tính năng phụ đề chung của máy để chép những gì phát ra từ loa. Chất lượng không bằng tính năng chuyên cho cuộc gọi, nhưng đủ dùng cho cuộc gọi với người quen.
Phụ đề cuộc gọi và các cách khác: chọn theo tình huống
Không phải cuộc gọi nào cũng hợp với phụ đề. Bảng dưới so các cách để người nghe kém và gia đình chọn đúng.
| Cách | Hợp khi | Hạn chế |
|---|---|---|
| Phụ đề cuộc gọi | Gọi với người thân, bác sĩ, người quen; nội dung trò chuyện bình thường | Chép sai số, tên riêng; cần máy hỗ trợ tiếng Việt |
| Gọi video | Người nghe kém đọc môi tốt, cần thấy nét mặt | Cần mạng ổn, khó với người lạ |
| Nhắn tin thay gọi | Hẹn giờ, gửi địa chỉ, giao dịch cần lưu lại | Người bên kia phải chịu nhắn |
| Loa ngoài to, máy trợ thính kết nối | Người nghe kém nhẹ đến vừa, có máy trợ thính | Không giúp nếu nghe kém nặng |
| Nhờ người bên cạnh nghe hộ | Cuộc gọi gấp, quan trọng mà phụ đề trục trặc | Mất riêng tư, phụ thuộc người khác |
Trong gia đình, cách tốt nhất thường là kết hợp: con cháu gọi video vào giờ quen, những việc cần chính xác như giờ khám, tiền điện nước thì nhắn tin để ông bà đọc lại được bất cứ lúc nào. Phụ đề cuộc gọi dùng cho những cuộc gọi bất ngờ và những người không quen nhắn tin.
Chỉnh âm thanh điện thoại để nghe dễ hơn
Âm lượng cuộc gọi khác âm lượng nhạc. Nhiều người tăng âm lượng lúc không có cuộc gọi, thật ra là tăng nhạc chuông hoặc âm thanh đa phương tiện. Phải bấm phím âm lượng trong lúc đang gọi thì mới chỉnh được âm lượng cuộc gọi.
Tăng cường giọng nói. Một số máy có tuỳ chọn làm rõ giọng nói hoặc lọc tiếng ồn trong cuộc gọi. Bật lên rồi thử, vì với một số người nó giúp, với người khác lại làm tiếng nghe lạ.
Chỉnh cân bằng trái phải và âm thanh đơn. Người nghe kém một bên tai có thể chỉnh trong trợ năng để âm thanh dồn về tai nghe tốt hơn, hoặc bật âm thanh đơn để cả hai bên tai nghe cùng một nội dung.
Tuỳ chỉnh âm thanh theo tai. Một số điện thoại có bài kiểm tra nghe ngắn để điều chỉnh âm thanh theo độ nhạy của từng người. Đây không phải đo thính lực y khoa, chỉ là chỉnh âm cho dễ nghe; nếu kết quả cho thấy nghe kém rõ, nên đi khám tai mũi họng.
Rung và đèn khi có cuộc gọi. Người không nghe thấy chuông sẽ bỏ lỡ cuộc gọi. Bật rung mạnh và đèn nháy khi có cuộc gọi đến; chi tiết có trong bài về thông báo bằng rung và đèn trong cùng chuyên mục.
Cuộc gọi lạ và phụ đề: cẩn trọng gấp đôi
Người nghe kém thường có xu hướng đồng ý nhanh để kết thúc cuộc gọi khó nghe. Kẻ lừa đảo biết điều đó. Một cuộc gọi tự xưng là nhân viên ngân hàng, công an, bưu điện, đọc một tràng thông tin, rồi yêu cầu làm gì đó gấp là kịch bản quen thuộc. Phụ đề giúp bạn đọc được họ nói gì, nhưng phụ đề không cho biết họ là ai.
Quy tắc đơn giản cho người nghe kém: cuộc gọi lạ có nhắc đến tiền, mã số, tài khoản, đơn hàng bị giữ, người thân gặp nạn thì không làm theo ngay. Đọc xong, cúp máy, gọi lại cho con cháu hoặc người tin cậy để hỏi. Nếu thật sự là cơ quan nào đó cần làm việc, họ sẽ có cách khác để liên hệ. Câu này nên được viết ra tờ giấy dán cạnh điện thoại.
Phụ đề cũng có thể bị lợi dụng ngược: kẻ gian giả giọng người thân, máy chép ra chữ đúng y như lời người quen nói. Chữ trên màn hình không xác nhận được danh tính. Cả nhà nên thống nhất một câu hỏi kiểm tra chỉ người trong nhà biết, hoặc gọi lại số quen để xác nhận. Cách nhận ra chiêu lừa nhắm vào người già có bài riêng ở chuyên mục chống lừa đảo của trang; phần kỹ thuật giả giọng do site AI Bảo Mật viết kỹ hơn.
Gọi cho cơ quan, phòng khám, tổng đài khi nghe kém
Những cuộc gọi đến tổng đài tự động, phòng khám hay văn phòng hành chính thường khó nhất: bấm phím theo hướng dẫn giọng nói, nhân viên nói nhanh, nhiều thuật ngữ. Một vài cách làm giúp bớt vất vả.
- Chuẩn bị trước nội dung cần hỏi, viết ra giấy hoặc ghi chú điện thoại, kèm số hồ sơ, tên mình, để đọc khi cần.
- Mở đầu bằng câu nói rõ: "Mình nghe kém, anh chị nói chậm giúp" — hoặc để người đi cùng nói hộ câu đó. Với người lớn tuổi, nói câu này thường làm nhân viên kiên nhẫn hơn.
- Hỏi xem cơ quan có kênh nhắn tin, cổng trực tuyến hay ứng dụng để làm việc bằng chữ không. Nhiều việc hiện nay làm được mà không cần gọi.
- Với tổng đài tự động, chép lại thứ tự phím bấm lần đầu thành công để lần sau làm theo, không cần nghe hết.
- Cuối cuộc gọi, nhắc lại thông tin chính và đề nghị gửi xác nhận bằng tin nhắn nếu được.
- Khi cuộc gọi về chuyện sức khoẻ quan trọng, nhờ người thân nghe cùng qua loa ngoài, không trông hoàn toàn vào phụ đề.
Câu mẫu "Mình nghe kém" ở trên là lời người nghe kém tự nói với tổng đài; khi viết sẵn cho cha mẹ, bạn có thể đổi cách xưng hô cho hợp với thói quen của họ, ví dụ "Bác nghe kém, cháu nói chậm giúp bác".
Tập cho cha mẹ quen nghe máy có phụ đề
Cài xong chưa phải là xong. Người lớn tuổi cần vài lần tập có người bên cạnh thì mới dám dùng khi ở một mình. Một lịch tập ngắn trong một tuần thường đủ.
- Ngày đầu: ngồi cạnh cha mẹ, một người khác trong nhà gọi đến. Chỉ cho cha mẹ chỗ chữ hiện ra và cách bấm nghe máy, chưa cần nói gì nhiều.
- Ngày thứ hai, thứ ba: gọi những cuộc ngắn, hỏi một câu đơn giản như "trưa nay mẹ ăn gì", để cha mẹ tập vừa đọc vừa trả lời bằng giọng.
- Ngày thứ tư: cố tình nói một con số, một giờ hẹn, rồi hỏi lại cha mẹ đọc được gì. Qua đó cha mẹ thấy chỗ máy hay sai và quen thói quen hỏi lại số.
- Ngày thứ năm: để cha mẹ tự gọi cho một người thân bằng danh bạ, tự bật phụ đề nếu máy không bật sẵn.
- Cuối tuần: cùng nhau xem lại tờ hướng dẫn dán cạnh máy, sửa những chỗ cha mẹ thấy khó hiểu, viết theo đúng lời của cha mẹ.
Trong lúc tập, tránh làm thay. Người lớn tuổi học công nghệ chậm hơn nhưng nhớ lâu khi tự tay bấm. Nếu cha mẹ không muốn dùng, hỏi xem vướng ở đâu: chữ nhỏ, máy chép sai nhiều hay đơn giản là thích nghe giọng con hơn đọc chữ. Mỗi lý do có một cách gỡ khác nhau, và đôi khi câu trả lời đúng là con cháu gọi video nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Phụ đề cuộc gọi có hoạt động khi gọi qua ứng dụng nhắn tin không?
Tuỳ máy và tuỳ ứng dụng. Tính năng chuyên cho cuộc gọi thường chỉ áp dụng với ứng dụng gọi điện mặc định. Với cuộc gọi qua ứng dụng nhắn tin, bạn có thể dùng tính năng phụ đề chung của hệ điều hành để chép âm thanh phát ra, chất lượng phụ thuộc vào đường truyền mạng.
Người bên kia có biết mình đang bật phụ đề không?
Với phần lớn tính năng phụ đề chạy trên máy người nghe, người bên kia không nhận được thông báo gì. Một số dịch vụ có thể phát một câu báo cho người gọi biết cuộc gọi đang được chép lời. Dù vậy, với cuộc gọi bàn chuyện riêng tư, nói cho người kia biết là cách cư xử đàng hoàng.
Phụ đề cuộc gọi có lưu lại nội dung không?
Có tính năng chỉ hiện chữ rồi xoá khi cúp máy, có tính năng lưu thành bản ghi. Bạn nên xem phần cài đặt để biết. Nếu có lưu, cân nhắc xoá những bản ghi có thông tin nhạy cảm như số tài khoản, chuyện sức khoẻ, và đặt khoá màn hình cho điện thoại.
Cha mẹ không quen đọc chữ nhanh thì phụ đề cuộc gọi có giúp được không?
Có thể chậm, nhưng vẫn giúp ở những chữ then chốt. Bạn có thể tăng cỡ chữ, và khi gọi cho cha mẹ thì nói chậm, ngắt câu ngắn để chữ hiện kịp. Nếu cha mẹ thấy mệt khi đọc, gọi video để họ nhìn khẩu hình kèm theo thường dễ chịu hơn.
Có nên đưa nội dung cuộc gọi vào chatbot để nhờ tóm tắt không?
Chỉ khi nội dung không có thông tin cá nhân. Nếu muốn nhờ tóm tắt một cuộc gọi dài với cơ quan, hãy xoá tên, số hồ sơ, số tài khoản, địa chỉ trước khi dán. Nội dung cuộc gọi với bác sĩ về bệnh của người thân thì không đưa vào chatbot công cộng.
Máy trợ thính có kết nối được với cuộc gọi để nghe rõ hơn không?
Nhiều máy trợ thính đời mới kết nối được với điện thoại để âm thanh cuộc gọi đi thẳng vào tai. Việc này tuỳ loại máy trợ thính và điện thoại. Bạn hỏi nơi cấp máy trợ thính về khả năng kết nối, đồng thời xem bài về máy trợ thính kết nối điện thoại trong cùng chuyên mục.