Muốn ông bà gọi điện chỉ bằng một câu nói, việc quan trọng nhất không nằm ở trợ lý giọng nói mà nằm ở danh bạ. Máy chỉ gọi đúng khi tên trong danh bạ trùng với cách ông bà quen gọi người đó: "con Hai", "thằng Út", "bà Năm hàng xóm". Nếu danh bạ đang lưu "Nguyễn Văn Hùng" hay "Hùng công ty", câu "gọi cho con Hai" sẽ không khớp với ai, và máy hỏi lại bằng một câu mà người lớn tuổi khó trả lời.
Bài này dành cho con cháu đang cài điện thoại cho cha mẹ, và cho chính người cao tuổi muốn tự gọi mà không phải đeo kính dò từng tên. Phần đầu giải thích vì sao máy gọi nhầm, phần giữa là các bước sửa danh bạ và tập câu lệnh, phần cuối là những tình huống hay gặp: gọi nhầm số, máy đọc sai tên, gọi khi điện thoại đang khoá màn hình.
Vì sao "gọi cho con Hai" lại thành gọi nhầm người
Trợ lý giọng nói làm hai việc liên tiếp: nghe câu nói rồi chuyển thành chữ, sau đó đem chữ đó đi tìm trong danh bạ. Lỗi có thể xảy ra ở cả hai khâu. Ở khâu nghe, giọng địa phương, tiếng ồn từ tivi hay quạt, hoặc nói nhỏ quá đều làm chữ ra sai. Ở khâu tìm, máy cần một tên khớp; nếu không có tên nào khớp hẳn, nó chọn tên gần giống nhất hoặc đưa ra danh sách để chọn.
Danh bạ của người lớn tuổi thường do nhiều người nhập qua nhiều năm, mỗi người một kiểu. Có số lưu bằng tên khai sinh, có số lưu kèm nơi làm việc, có số chỉ ghi "Chị", có ba số cùng tên "Lan". Với mắt người, nhìn danh sách còn đoán được. Với máy, câu "gọi chị Lan" gặp ba kết quả là phải hỏi lại "Bạn muốn gọi Lan nào?", trong khi ông bà không nhớ con đã lưu "Lan chợ" hay "Lan Đà Nẵng".
Còn một lý do ít ai để ý: cách xưng hô của người Việt thay đổi theo người nói. Cùng một người, mẹ gọi là "con Hai", bà nội gọi là "thằng Hai", em út gọi là "anh Hai". Danh bạ trên máy của ai thì phải lưu theo miệng người đó. Đây là việc con cháu làm giúp được trong mười lăm phút, và nó quyết định phần lớn việc ông bà có chịu dùng giọng nói hay không.
Sửa danh bạ theo cách ông bà gọi: làm từng bước
Ngồi cạnh ông bà, cầm máy của ông bà và làm cùng nhau. Đừng mang máy đi chỗ khác sửa rồi đem lại, vì người dùng cần biết tên nào nằm ở đâu.
- Hỏi ông bà hay gọi cho ai nhất, ghi ra giấy khoảng năm đến tám người. Đa số người lớn tuổi chỉ thường xuyên gọi chừng ấy số; các số còn lại để nguyên.
- Với mỗi người, hỏi đúng chữ ông bà nói ra miệng khi muốn gọi: "con Hai", "bé Na", "chú Tư xe ôm". Ghi đúng như vậy, kể cả từ xưng hô.
- Mở danh bạ, sửa tên hiển thị thành đúng chữ đó. Nếu máy có ô "biệt danh" hoặc "tên gọi khác", điền thêm vào ô đó các cách gọi phụ, ví dụ vừa "con Hai" vừa "Hùng".
- Xoá hoặc gộp các số trùng tên. Ba số cùng tên "Lan" thì đổi thành "Lan con dâu", "Lan bạn cũ", "Lan bán rau"; tên càng khác nhau ở chữ đầu càng dễ cho máy.
- Tránh tên chỉ có một chữ ngắn như "Ba", "Út", "Bi". Thêm một chữ nữa cho dài ra thành "con Út", "bé Bi" để máy nghe đủ âm.
- Gắn thêm ảnh chân dung cho các số hay gọi. Ảnh không giúp giọng nói, nhưng khi máy hiện màn hình xác nhận, ông bà nhìn ảnh là biết đúng người hay chưa.
- Thử gọi từng người bằng giọng của chính ông bà, không phải giọng con cháu. Người nào máy nghe sai thì đổi tên sang cách gọi khác rồi thử lại.
Sau khi sửa, chụp lại màn hình danh bạ gửi vào nhóm gia đình để người khác không vô tình đổi lại khi giúp ông bà cài máy lần sau.
Bật trợ lý giọng nói và gọi được khi đang khoá màn hình
Mỗi dòng máy có cách gọi trợ lý khác nhau: nói một câu đánh thức, nhấn giữ nút nguồn, nhấn giữ nút giữa màn hình hoặc chạm vào biểu tượng micro trên màn hình chính. Với người lớn tuổi, cách chắc nhất thường là nhấn giữ một nút vật lý, vì câu đánh thức dễ bị kích hoạt nhầm khi tivi đang mở hoặc khi ông bà đang nói chuyện với người khác. Tính năng và tên gọi thay đổi theo phiên bản, nên bạn kiểm trong phần cài đặt trợ lý của chính máy đó.
Một chỗ hay vướng là gọi điện khi máy đang khoá. Nhiều máy cho phép trợ lý gọi điện ngay trên màn hình khoá, nhưng có máy bắt mở khoá trước để bảo vệ danh bạ. Nếu ông bà khó mở khoá bằng vân tay vì da tay khô, hãy cân nhắc mở khoá bằng khuôn mặt hoặc mã số dễ nhớ với ông bà, rồi cho phép trợ lý hoạt động khi khoá. Đây là đánh đổi giữa tiện và an toàn: máy dễ gọi hơn thì cũng dễ bị người khác cầm lên gọi hơn.
Ngôn ngữ của trợ lý phải đặt là tiếng Việt. Một số trợ lý trên một số dòng máy chưa nghe tiếng Việt hoặc chỉ nghe được vài câu lệnh, nên bạn cần thử trước khi hứa với ông bà. Nếu trợ lý của máy không dùng được tiếng Việt, giải pháp thay thế là đặt vài nút gọi nhanh to trên màn hình chính, phần đó có ở danh mục chỉnh điện thoại cho người cao tuổi của trang.
Câu nói mẫu cho ông bà và cách máy hiểu
Bảng dưới là các câu ngắn đã thử dễ trúng. Bạn in hoặc chép tay ra một tờ giấy dán cạnh chỗ ông bà hay ngồi. Ghi chữ to, mỗi câu một dòng.
| Ông bà nói | Máy hiểu là | Lưu ý |
|---|---|---|
| Gọi con Hai | Gọi số lưu tên "con Hai" | Tên trong danh bạ phải đúng "con Hai" |
| Gọi video cho bé Na | Gọi video qua ứng dụng mặc định | Có máy chỉ gọi video qua một ứng dụng nhất định |
| Gọi lại | Gọi số vừa gọi đến gần nhất | Hữu ích khi vừa lỡ một cuộc gọi |
| Bật loa ngoài | Mở loa khi đang gọi | Không phải máy nào cũng hỗ trợ trong lúc gọi |
| Gọi con Hai bằng loa ngoài | Gọi và mở loa ngay | Tiện cho người nghe kém, đỡ phải áp máy vào tai |
| Huỷ | Dừng cuộc gọi chưa kết nối | Dạy ông bà câu này trước tiên |
Câu "Huỷ" quan trọng hơn ta nghĩ. Người lớn tuổi hay ngại dùng giọng nói vì sợ gọi nhầm rồi không biết dừng. Khi biết chắc có một chữ để dừng lại, họ dám thử hơn.
Khi máy gọi nhầm, đọc sai tên hoặc hỏi lại
Máy gọi nhầm người. Bảo ông bà nói "Huỷ" hoặc bấm nút đỏ, rồi xem lại tên vừa bị nhầm. Thường là hai tên trong danh bạ có chữ đầu giống nhau, như "chú Tư" và "chị Tư". Đổi một trong hai thành tên khác hẳn về âm, ví dụ "chú Tư xe ôm".
Máy hỏi "Bạn muốn gọi số nào?". Người đó có nhiều số, ví dụ số di động và số bàn. Mở danh bạ, đặt một số làm số mặc định, hoặc xoá số cũ không còn dùng. Câu hỏi lại kiểu này làm ông bà rối nhất vì phải nghe và chọn.
Máy đọc tên nghe rất lạ. Giọng đọc tiếng Việt của máy đôi khi đọc sai tên có chữ viết tắt hoặc chữ không dấu. Lưu tên có dấu đầy đủ, không viết tắt kiểu "C.Hai" hay "Hung CT".
Máy không phản ứng gì. Kiểm micro có bị ốp lưng che không, máy có đang bật chế độ tiết kiệm pin làm tắt trợ lý không, và quyền micro của trợ lý có bị tắt không.
Máy gọi ra số lạ nước ngoài. Hiếm, nhưng xảy ra khi máy nghe nhầm một dãy số. Dạy ông bà gọi theo tên, không đọc số điện thoại cho máy, trừ khi có người bên cạnh.
Giữ thói quen: để ông bà dùng thật chứ không chỉ dùng thử
Nhiều gia đình cài xong, ông bà dùng được hai ngày rồi quay lại dò danh bạ bằng tay. Lý do thường không phải máy kém mà vì người lớn tuổi chưa tin máy. Cách tạo lòng tin là để ông bà thắng ngay từ đầu: tuần đầu chỉ dùng giọng nói cho đúng một việc là gọi người con hay gọi nhất. Khi việc đó trơn tru, mới thêm người thứ hai, thứ ba.
Người được gọi cũng góp phần. Khi nhận cuộc gọi ông bà gọi bằng giọng nói, con cháu nên nói một câu khen nhỏ thay vì hỏi "Sao ba gọi giờ này?". Nghe thì đơn giản nhưng người lớn tuổi rất nhạy với cảm giác mình đang làm phiền. Nếu ông bà gọi nhầm, đừng đùa trong nhóm gia đình về chuyện đó.
Mỗi lần về thăm, dành năm phút kiểm lại danh bạ: có số nào mới được thêm không đúng kiểu gọi, có số nào đổi chủ. Người lớn tuổi hay được người khác nhập số giúp ở chợ, ở bệnh viện, ở nhà văn hoá, và những số đó thường lưu bằng tên đầy đủ. Một danh bạ gọn gàng là thứ phải giữ, không phải cài một lần là xong.
Gọi khẩn cấp: đừng trông vào giọng nói
Giọng nói tiện cho cuộc gọi hằng ngày, nhưng không nên là cách duy nhất để gọi khi có chuyện gấp. Khi té ngã, đau ngực hay khó thở, người lớn tuổi có thể không nói rõ được, và máy có thể nghe sai đúng lúc cần nhất. Gặp những trường hợp đó, gọi ngay 115 cấp cứu; nếu ông bà không tự gọi được, người ở gần gọi giúp. Đừng hỏi AI hay trợ lý xem có nên gọi hay không.
Vì vậy bên cạnh giọng nói, hãy cài thêm ít nhất một cách gọi khẩn cấp không cần nói: nút khẩn cấp có sẵn trên máy, thông tin khẩn cấp trên màn hình khoá, hoặc một nút gọi nhanh tới người ở gần nhất. Cách cài chi tiết nằm ở danh mục an toàn trong nhà và gọi cứu giúp của trang.
Một việc nhỏ mà hữu ích: viết ba số 113 công an, 114 cứu hoả, 115 cấp cứu bằng chữ to lên một tờ giấy dán cạnh chỗ để điện thoại, và cho ông bà tập bấm tay số 115 một lần, dừng trước khi bấm gọi. Khi hoảng, người ta làm theo thói quen chứ không nhớ câu lệnh, nên thao tác đã tập trước bằng tay đáng tin hơn một câu nói chưa từng dùng.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà nói giọng miền Trung nặng, máy có gọi đúng được không?
Thường được nếu tên trong danh bạ đủ dài và khác nhau rõ về âm. Nếu một tên cứ bị nghe sai, đổi sang cách gọi khác ít dấu hỏi ngã hơn hoặc thêm chữ phía trước, ví dụ "con gái Hằng" thay vì "Hằng". Giọng địa phương có bài riêng trong danh mục này.
Có nên xoá hết danh bạ cũ để ông bà đỡ rối không?
Không nên xoá, vì trong đó có số của bạn bè, hàng xóm, người quen mà con cháu không biết. Chỉ sửa tên năm đến tám số hay gọi nhất, gộp số trùng và để nguyên phần còn lại. Nếu cần, xuất một bản sao danh bạ trước khi sửa.
Ông bà không biết chữ thì có dùng được cách này không?
Được, đây chính là trường hợp giọng nói giúp nhiều nhất. Người không đọc được chữ vẫn gọi được bằng câu nói. Bạn chỉ cần thêm ảnh chân dung cho từng số để ông bà nhìn màn hình xác nhận là biết đúng người, thay vì phải đọc tên.
Trợ lý giọng nói có nghe lén các cuộc trò chuyện trong nhà không?
Trợ lý chỉ bắt đầu xử lý sau khi được đánh thức, nhưng đôi khi bị đánh thức nhầm và ghi lại một đoạn ngắn. Nếu ông bà lo, hãy tắt câu đánh thức và chỉ gọi trợ lý bằng nút bấm. Cách kiểm và xoá lịch sử giọng nói nằm trong cài đặt quyền riêng tư của trợ lý.
Có cách nào để máy tự mở loa ngoài khi ông bà gọi không?
Nhiều máy có tuỳ chọn tự động chuyển sang loa ngoài khi gọi hoặc khi máy rời khỏi tai, nằm trong phần cài đặt cuộc gọi hoặc trợ năng. Với người nghe kém, đây là tuỳ chọn đáng bật. Tên và vị trí tuỳ chọn thay đổi theo phiên bản, bạn tìm trong cài đặt của chính máy.
Ông bà gọi nhầm cho người lạ nhiều lần thì làm gì?
Xem lại danh bạ có số nào tên gần giống số hay gọi, rồi đổi tên cho khác hẳn. Nếu vẫn nhầm, tạm tắt gọi bằng giọng nói khi khoá màn hình để máy luôn hiện màn hình xác nhận. Đừng tắt hẳn tính năng, vì ông bà sẽ mất một cách gọi tiện.