Người lớn tuổi mắt kém, tay run vẫn nhắn tin được nếu dùng giọng nói theo ba cách: nhờ máy đọc to tin nhắn đến, gửi tin nhắn thoại thay vì gõ chữ, và nói để máy tự gõ thành chữ. Mỗi cách hợp với một hoàn cảnh. Tin nhắn thoại hợp khi nói chuyện với con cháu trong nhà; nói thành chữ hợp khi người nhận đang họp hoặc cần đọc lại; nghe đọc to hợp khi ông bà không nhìn rõ màn hình.
Bài này giúp con cháu chọn và cài cách phù hợp cho cha mẹ, và giúp chính người cao tuổi hiểu vì sao có lúc máy viết sai chữ, có lúc tin nhắn thoại gửi đi bị cụt. Phần cuối nói về phép lịch sự khi nhắn thoại và những tin nhắn cần cẩn thận, như tin đòi chuyển tiền.
Ba cách nhắn tin bằng giọng nói: so sánh nhanh
Trước khi cài, bạn nên biết mỗi cách mạnh ở đâu và yếu ở đâu. Không cần dạy ông bà cả ba cách cùng lúc; chọn một cách hợp nhất rồi thêm dần.
| Cách | Làm thế nào | Hợp khi | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Tin nhắn thoại | Nhấn giữ nút micro trong ứng dụng nhắn tin, nói, thả tay để gửi | Nhắn cho con cháu, người thân quen giọng | Người nhận phải mở nghe, không đọc lướt được |
| Nói thành chữ | Chạm vào biểu tượng micro trên bàn phím, nói, máy gõ chữ | Nhắn cho người đang bận, cần lưu lại nội dung | Có thể sai chữ, phải đọc lại trước khi gửi |
| Nghe đọc to | Máy đọc tin nhắn đến bằng giọng, qua trợ lý hoặc tính năng đọc màn hình | Mắt kém, đang làm việc tay | Giọng đọc đôi khi sai tên riêng, từ viết tắt |
| Hỏi trợ lý | Nói "đọc tin nhắn mới" hoặc "nhắn cho con Hai là…" | Không muốn mở ứng dụng | Không phải trợ lý nào cũng làm được với mọi ứng dụng nhắn tin |
Với đa số ông bà, tin nhắn thoại là cách vào dễ nhất vì giống gọi điện: nói xong là xong, không phải đọc lại chữ. Cách nói thành chữ cần thêm bước kiểm tra nên để sau, khi ông bà đã quen dùng micro.
Gửi tin nhắn thoại không bị cụt, không gửi nhầm
Tin nhắn thoại trông đơn giản nhưng người lớn tuổi hay gặp ba lỗi: thả tay quá sớm nên tin bị cụt, kéo tay lệch nên tin bị huỷ, và gửi nhầm vào nhóm đông người. Tập theo các bước sau.
- Mở đúng cuộc trò chuyện với một người cụ thể. Lần đầu tập, chọn cuộc trò chuyện riêng với người con hay nhắn nhất, không chọn nhóm gia đình.
- Nhấn giữ nút micro, chờ một nhịp cho máy bắt đầu ghi rồi mới nói. Nhiều tin bị mất chữ đầu vì nói ngay khi vừa chạm.
- Nói xong, đợi thêm một nhịp rồi mới thả tay. Đây là chỗ khiến tin bị cụt chữ cuối.
- Nếu ứng dụng có chế độ khoá ghi âm, như kéo nút micro lên trên để ghi mà không cần giữ, hãy dạy ông bà dùng, vì giữ tay lâu với người tay run rất mệt.
- Nghe lại trước khi gửi nếu ứng dụng cho phép. Không cho phép thì cứ gửi, sai thì gửi lại tin khác, không sao.
- Muốn huỷ khi đang ghi, kéo ngón tay sang hướng huỷ theo ứng dụng, thường có biểu tượng thùng rác hiện ra.
- Khi đã quen, mới tập gửi vào nhóm gia đình, và nhắc ông bà nhìn tên nhóm trước khi nhấn micro.
Mỗi ứng dụng nhắn tin bố trí nút khác nhau và thay đổi theo phiên bản. Khi ứng dụng cập nhật giao diện, người lớn tuổi rất dễ lạc. Mỗi lần về thăm, bạn mở thử để biết nút micro còn ở chỗ cũ không.
Nói thành chữ: vì sao máy viết sai và cách đọc lại
Bàn phím trên điện thoại thường có một biểu tượng micro. Chạm vào đó và nói, máy sẽ chuyển lời nói thành chữ ngay trong ô soạn tin. Cách này hay vì người nhận đọc được nhanh, lưu lại được, và hợp với người nhận đang ở nơi không tiện nghe. Nhưng chữ máy viết ra có thể sai, nhất là tên riêng, từ địa phương và những từ đồng âm.
Máy chuyển giọng nói thành chữ bằng cách đoán từ có khả năng nhất dựa trên âm thanh và ngữ cảnh. Câu càng ngắn, ngữ cảnh càng ít, máy càng dễ đoán sai. Ví dụ "mai má lên" có thể ra "mai mà lên", "mai mắc lên". Nói thành câu trọn vẹn, như "Mai má lên thành phố thăm con", giúp máy đoán đúng hơn so với nói cụt.
Dấu câu là chỗ người lớn tuổi hay vướng. Một số bàn phím tự thêm dấu chấm, dấu phẩy; một số bắt phải nói "dấu phẩy", "chấm". Thay vì bắt ông bà nhớ cách đọc dấu, bạn có thể dặn người nhận trong nhà là tin của ông bà sẽ không có dấu câu, đọc hiểu là được.
Thói quen quan trọng nhất là đọc lại trước khi gửi. Với người mắt kém, bật cỡ chữ to cho ô soạn tin hoặc nhờ máy đọc to đoạn vừa nói. Nếu thấy sai một vài chữ mà vẫn hiểu được, cứ gửi; con cháu đọc là đoán ra. Nếu sai làm đổi nghĩa, như số tiền, ngày giờ, tên người, thì xoá và nói lại chậm hơn.
Cho máy đọc to tin nhắn đến
Với người mắt kém, việc đọc tin nhắn đến khó hơn việc gửi. Có ba hướng. Hướng thứ nhất là nhờ trợ lý giọng nói đọc tin nhắn mới, bằng câu như "đọc tin nhắn mới". Trợ lý nào làm được việc này với ứng dụng nào là chuyện thay đổi theo máy và phiên bản, bạn cần thử trên máy của ông bà.
Hướng thứ hai là tính năng đọc màn hình hoặc chọn để đọc trong phần trợ năng. Khi bật, ông bà chạm vào đoạn tin nhắn là máy đọc lên. Tính năng đọc màn hình đầy đủ thay đổi hẳn cách chạm vuốt trên máy, nên chỉ dùng cho người khiếm thị đã được hướng dẫn kỹ; người chỉ mắt kém nên dùng loại chọn để đọc, nhẹ nhàng hơn. Phần trình đọc màn hình chi tiết nằm ở danh mục hỗ trợ người khiếm thị.
Hướng thứ ba là đọc tin nhắn qua tai nghe. Một số máy có tuỳ chọn tự đọc thông báo khi đeo tai nghe không dây. Tiện, nhưng cần cân nhắc: tin nhắn riêng tư, mã xác thực ngân hàng cũng sẽ được đọc to nếu không đeo tai nghe đúng cách.
Dù dùng hướng nào, hãy dặn ông bà không làm theo ngay những gì máy đọc lên nếu tin nhắn nói về tiền, mã số, đường dẫn. Giọng máy đọc nghe giống nhau cho mọi tin nhắn, tin của con cháu và tin lừa đảo đều cùng một giọng.
Phép lịch sự khi nhắn thoại trong gia đình và nhóm đông người
Tin nhắn thoại nên ngắn. Một tin nhắn thoại dài vài phút khiến người nhận khó tìm lại thông tin. Gợi ý cho ông bà: mỗi tin một việc, nói tên việc ngay câu đầu, như "Má nhắn chuyện đám giỗ".
Nói rõ ai đang nhắn trong nhóm. Trong nhóm gia đình đông người, tên người gửi đã hiện ra, nhưng thêm câu mở đầu "Bà nội đây" giúp các cháu nhỏ nghe là biết.
Tránh nhắn thoại vào giờ con cháu đi làm nếu việc không gấp. Người đang ở văn phòng thường không mở tin thoại được. Việc gấp thì gọi điện; việc không gấp thì nhắn thoại, chiều tối con cháu sẽ nghe.
Con cháu trả lời bằng tin thoại cho ông bà. Người lớn tuổi mắt kém nghe tin thoại dễ hơn đọc chữ nhỏ. Khi trả lời ông bà, con cháu nên gửi tin thoại hoặc gửi chữ kèm tin thoại.
Tin quan trọng thì xác nhận lại. Ngày giờ đám cưới, giờ đón ở bến xe, số phòng bệnh viện: sau khi nhận tin thoại, nhắn một dòng chữ tóm tắt để ông bà và cả nhà có chỗ xem lại.
Cài đặt nhỏ giúp ông bà nhắn bằng giọng dễ hơn
Trước khi dạy, con cháu kiểm một lượt cài đặt trên máy của ông bà. Mỗi mục chỉ mất một hai phút nhưng quyết định ông bà có dùng được lâu hay không.
- Bàn phím có tiếng Việt và có nút micro. Một số máy mặc định bàn phím chỉ có tiếng Anh, nói vào là ra chữ tiếng Anh vô nghĩa. Thêm tiếng Việt vào danh sách ngôn ngữ nhập và đặt làm mặc định.
- Quyền micro cho ứng dụng nhắn tin và bàn phím. Lần đầu nhấn micro, máy sẽ hỏi có cho phép không. Ông bà lỡ bấm từ chối thì nút micro không làm gì, và ông bà nghĩ máy hỏng.
- Cỡ chữ to cho ô soạn tin. Để đọc lại được chữ máy vừa gõ. Chỉnh cỡ chữ hệ thống và cỡ chữ riêng trong ứng dụng nhắn tin nếu có.
- Ghim cuộc trò chuyện hay dùng lên đầu. Cuộc trò chuyện với con cháu và nhóm gia đình nằm trên cùng thì ông bà không phải lướt tìm.
- Tắt bớt nhóm đông người không cần thiết. Nhóm bán hàng, nhóm quảng cáo đẩy tin liên tục làm cuộc trò chuyện với con cháu bị trôi xuống. Tắt thông báo hoặc rời nhóm nếu ông bà đồng ý.
- Ốp lưng không che micro. Micro thường nằm ở cạnh dưới máy. Ốp dày hoặc dán sai chỗ làm tiếng thu vào nhỏ, máy nghe sai nhiều.
Mọi thay đổi nên làm khi có ông bà ngồi cạnh và nói cho ông bà biết mình vừa đổi gì. Người lớn tuổi khó chịu khi thấy máy của mình tự nhiên khác đi mà không ai giải thích, và có khi tự tay đổi lại.
Tin nhắn về tiền, mã số: dừng lại trước khi trả lời
Khi nhắn tin bằng giọng nói trở nên dễ, người lớn tuổi cũng dễ trả lời nhanh những tin không nên trả lời. Tin nhắn thoại giả giọng con cháu xin tiền gấp, tin nhắn tự xưng nhân viên ngân hàng xin mã xác thực, tin báo trúng thưởng là các kiểu lừa nhắm vào người cao tuổi. Với giọng nói được làm giả bằng AI, nghe giọng giống con cháu không còn là bằng chứng chắc chắn.
Quy tắc gia đình nên thống nhất: mọi tin nhắn có chữ tiền, chuyển khoản, mã số, đường dẫn thì ông bà không trả lời bằng tin thoại, không đọc mã cho ai, mà gọi lại cho người thân theo số đã lưu sẵn trong danh bạ để hỏi. Một câu "để má gọi lại hỏi đã" là đủ dừng phần lớn kiểu lừa.
Nếu muốn ông bà nhận ra các chiêu cụ thể, danh mục nhận ra lừa đảo nhắm vào người cao tuổi của trang có bài riêng, ngắn và dễ nhớ. Phần kỹ thuật sâu về giả giọng và an ninh mạng thuộc trang AI Bảo Mật.
Câu hỏi thường gặp
Nói thành chữ có cần mạng Internet không?
Tuỳ bàn phím và máy. Một số bàn phím chuyển giọng thành chữ ngay trên máy, một số cần gửi âm thanh lên máy chủ để xử lý. Nếu nhà ở vùng sóng yếu, thử tắt mạng rồi nói vài chữ để biết. Kết quả trên máy và qua mạng có thể chính xác khác nhau.
Ông bà nói giọng địa phương thì máy có gõ đúng không?
Máy gõ tốt với giọng phổ biến và thường sai nhiều hơn với giọng địa phương nặng, từ địa phương hoặc khi nói nhanh. Nói thành câu trọn, chậm vừa phải và ở chỗ yên tĩnh giúp cải thiện. Danh mục này có bài riêng về chuyện máy không hiểu giọng người lớn tuổi.
Tin nhắn thoại có tốn nhiều dung lượng mạng không?
Một tin nhắn thoại ngắn tốn ít dữ liệu, thường không đáng kể so với gọi video. Tuy vậy nếu ông bà dùng gói dữ liệu nhỏ và gửi nhiều tin dài mỗi ngày, nên kiểm lượng dữ liệu đã dùng trong cài đặt. Kết nối Wi-Fi ở nhà là cách đơn giản nhất.
Có nên bật tự đọc mọi thông báo cho ông bà không?
Không nên bật cho mọi thông báo, vì máy sẽ đọc cả quảng cáo, tin rác và mã xác thực, làm ông bà rối và có thể lộ mã cho người xung quanh. Chỉ bật cho vài ứng dụng nhắn tin với người thân nếu máy cho chọn từng ứng dụng.
Ông bà gửi nhầm tin nhắn thoại vào nhóm thì làm sao?
Nhiều ứng dụng cho thu hồi tin nhắn trong một khoảng thời gian sau khi gửi, bằng cách nhấn giữ vào tin đó. Dạy ông bà thao tác này, nhưng cũng trấn an rằng gửi nhầm vào nhóm gia đình là chuyện nhỏ, con cháu sẽ hiểu.
Máy đọc to tin nhắn có đọc được tin có biểu tượng cảm xúc không?
Giọng đọc thường đọc tên biểu tượng hoặc bỏ qua, tuỳ máy. Một tin toàn biểu tượng có thể được đọc thành một chuỗi khó hiểu. Con cháu nhắn cho ông bà nên ưu tiên chữ hoặc tin thoại, hạn chế gửi chuỗi biểu tượng dài.