Khi nhà cháy, người già và người khuyết tật thường cần nhiều thời gian hơn để thoát ra, trong khi khói có thể lan khắp nhà rất nhanh. Vì vậy, phương án thoát hiểm chung cho cả nhà là chưa đủ: mỗi người đi lại khó, nghe kém, nhìn kém hay hay quên cần một phương án riêng, có người được phân công giúp, và được tập trước.
Bài này viết cho gia đình ở nhà ống nhiều tầng, nhà có lồng sắt, căn hộ chung cư, nơi có ông bà hoặc người thân khuyết tật. Nội dung là phần chuẩn bị và tổ chức trong nhà, không hướng dẫn chữa cháy hay xử lý thiết bị điện, gas. Khi có cháy, gọi 114; lực lượng chữa cháy và cứu nạn là người xử lý.
Vì sao người già và người khuyết tật cần phương án riêng
Phương án thoát hiểm phổ biến giả định rằng ai cũng nghe được chuông, nhìn được lối ra, chạy được xuống cầu thang. Với ông bà đi chậm, người dùng xe lăn, người nghe kém ngủ say, người khiếm thị, người hay quên giật mình hoảng loạn, những giả định đó không đúng. Một người có thể không nghe thấy tiếng báo cháy, một người khác nghe thấy nhưng cần ba phút mới xuống hết cầu thang.
Nhà ống ở Việt Nam có thêm khó khăn riêng: thường chỉ có một cầu thang ở giữa nhà, tầng trệt hay để xe máy và là nơi dễ phát cháy, cửa sổ và ban công nhiều nhà bịt lồng sắt kín để chống trộm. Khi lối duy nhất bị khói chặn, người ở tầng trên không còn đường ra.
Vì thế, câu hỏi cần trả lời cho từng người trong nhà là: người này biết có cháy bằng cách nào, thoát ra theo lối nào, ai giúp, và nếu không thoát được thì chờ cứu ở đâu. Trả lời được bốn câu này là đã có phương án.
Biết có cháy: báo cháy phải hợp với người nghe
Thiết bị báo khói. Thiết bị báo khói đặt ở hành lang gần phòng ngủ, ở mỗi tầng và gần khu để xe, theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Thử định kỳ bằng nút thử, thay pin khi máy báo. Không tháo pin vì máy kêu khi nấu ăn; nếu kêu nhầm nhiều, cân nhắc dời vị trí.
Người nghe kém, khiếm thính. Tiếng chuông báo khói có thể không đánh thức được người nghe kém, nhất là khi đã tháo máy trợ thính đi ngủ. Có loại báo cháy kèm đèn nháy mạnh hoặc thiết bị rung đặt dưới gối kết nối với báo khói. Người cùng nhà cũng được phân công đánh thức người nghe kém trước tiên.
Người hay quên. Có thể nghe chuông mà không hiểu chuyện gì, hoặc sợ hãi trốn vào phòng. Người chăm sóc cần đến ngay bên cạnh, nói ngắn gọn và dẫn đi, không giải thích dài.
Người ngủ một mình ở tầng riêng. Cân nhắc loại báo khói kết nối với nhau, một máy kêu thì các máy ở tầng khác cùng kêu, để người ở tầng trên biết cháy ở tầng dưới ngay.
Nguồn cháy hay gặp trong nhà có người cao tuổi
Phòng cháy vẫn là cách thoát hiểm tốt nhất. Một số nguồn cháy gặp nhiều trong nhà có ông bà hoặc người nhìn kém, hay quên, và việc gia đình làm được:
- Hương, nến thắp trong nhà: đặt trên đế không cháy, xa rèm và giấy, không để cháy khi cả nhà đã ngủ hoặc đi vắng.
- Bếp đang đun bị quên: dùng hẹn giờ nhắc trên điện thoại hay đồng hồ, cân nhắc bếp có chức năng tự ngắt.
- Xe máy, xe đạp điện sạc qua đêm ở tầng trệt: sạc lúc có người thức, rút sạc khi đầy, không sạc ở lối thoát duy nhất nếu tránh được.
- Ổ cắm, dây điện cũ, cắm nhiều thiết bị vào một ổ: nhờ thợ điện kiểm tra định kỳ, không tự sửa.
- Quạt sưởi, đèn sưởi, chăn điện mùa lạnh: đặt xa chăn màn, tắt khi đi ngủ nếu không có chế độ an toàn theo hướng dẫn nhà sản xuất.
- Hút thuốc trên giường hoặc trên ghế khi buồn ngủ: thống nhất với người hút chỉ hút ở chỗ thoáng, có gạt tàn sâu.
Với người hay quên, những việc như đun bếp, thắp hương nên có người ở cạnh hoặc chuyển sang cách an toàn hơn, bàn với chính người đó để không làm họ thấy bị tước quyền.
Phương án thoát cho từng người trong nhà
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một nhà ống bốn tầng ở Bắc Ninh có năm người. Mỗi nhà tự làm bảng của mình, ghi tên từng người.
| Người | Đặc điểm | Lối thoát chính và phụ | Ai giúp |
|---|---|---|---|
| Bà, 82 tuổi | Đi bằng khung tập đi, nghe kém | Ngủ tầng trệt gần cửa chính; phụ là cửa sau ra ngõ | Con trai đánh thức và dẫn ra |
| Ông, 85 tuổi | Đi chậm, minh mẫn | Cầu thang xuống tầng trệt; phụ là ban công tầng hai có ô cửa mở được | Con dâu đi cùng |
| Con trai | Khoẻ mạnh | Cầu thang; phụ là sân thượng sang mái nhà bên | Phụ trách bà, gọi 114 khi đã ra |
| Con dâu | Khoẻ mạnh | Cầu thang; phụ là sân thượng | Phụ trách ông |
| Cháu, 15 tuổi | Khoẻ mạnh | Cầu thang; phụ là sân thượng | Đánh thức cả nhà bằng cách gõ cửa từng phòng, ra trước mở cổng |
Điều quan trọng trong bảng là cột "ai giúp". Mỗi người cần trợ giúp phải có một người cụ thể được phân công, và một người dự phòng khi người đó vắng nhà. Không ghi chung chung kiểu "cả nhà giúp".
Sắp xếp nhà để người đi lại khó thoát được
Nhiều việc làm trước giúp rút ngắn thời gian thoát ra. Những việc sửa điện, gas, kết cấu nhà cần thợ và cơ quan chuyên môn tư vấn:
- Bố trí phòng ngủ của người đi lại khó ở tầng thấp nhất có thể, gần lối ra.
- Lồng sắt ở ban công, cửa sổ phải có ô cửa mở được từ bên trong, chìa khoá treo cố định ngay cạnh, cả nhà biết chỗ.
- Giữ lối đi và cầu thang thông thoáng, không chất đồ, không để xe lăn, xe đẩy chắn lối.
- Hạn chế để xe máy, xe đạp điện sạc qua đêm ở lối thoát duy nhất của nhà; nếu bắt buộc, theo khuyến cáo của lực lượng phòng cháy về vị trí và giờ sạc.
- Đèn pin hoặc đèn sạc ở đầu giường mỗi người, nhất là người nhìn kém và người cao tuổi.
- Xe lăn, khung tập đi, gậy, kính, máy trợ thính đặt cạnh giường, với tới được ngay khi thức dậy.
- Chìa khoá cổng và cửa chính treo cố định ở một chỗ gần cửa, không cất trong ngăn kéo.
Với người ở chung cư, hỏi ban quản lý về lối thoát hiểm, cầu thang bộ và điểm tập kết. Thang máy không dùng khi có cháy, nên người dùng xe lăn ở tầng cao cần được bàn phương án trước với gia đình và ban quản lý.
Khi có cháy: thứ tự việc cần làm
Phần này ngắn để dễ nhớ. Dán cạnh cửa phòng của từng người, chữ to:
- Báo cho mọi người trong nhà: hô to, gõ cửa từng phòng, người được phân công đến ngay chỗ người cần giúp.
- Thoát ra theo lối đã tập. Không quay lại lấy đồ đạc, giấy tờ, tiền.
- Nếu có khói, cúi thấp người, che mũi miệng bằng khăn, đi sát tường. Trước khi mở cửa, áp mu bàn tay vào cửa; nếu cửa nóng, không mở, dùng lối khác.
- Ra đến ngoài, gọi 114, nói rõ địa chỉ, có người già hoặc người khuyết tật còn kẹt bên trong không và ở tầng nào.
- Nếu không thoát được: vào phòng có cửa sổ hoặc ban công, đóng cửa, chèn khăn ướt vào khe cửa để chặn khói, ra cửa sổ hoặc ban công ra hiệu và gọi 114 báo vị trí mình.
- Không quay lại nhà khi lực lượng chữa cháy chưa cho phép.
Người đi lại khó mà không thể xuống cầu thang kịp thì phương án chờ cứu ở phòng an toàn có cửa sổ phải được chuẩn bị trước, và người ra được ngoài phải báo ngay với lực lượng cứu nạn người đó đang ở đâu.
Sau khi ra ngoài: điểm tập kết và đếm người
Cả nhà nên thống nhất một điểm tập kết bên ngoài, như trước cửa nhà hàng xóm đối diện hay đầu ngõ. Ra đến nơi là đếm người ngay. Nếu thiếu ai, nhất là người già và người khuyết tật, báo ngay cho lực lượng chữa cháy khi họ đến: người đó tên gì, ở tầng nào, phòng nào, đi lại được hay không. Thông tin cụ thể giúp lực lượng cứu nạn vào đúng chỗ.
Không ai được quay vào nhà tìm người hay lấy đồ, kể cả khi lo lắng. Đã có không ít trường hợp người quay lại bị kẹt trong khói. Việc cứu người còn kẹt là phần của lực lượng có trang bị.
Ở điểm tập kết, có người ở cạnh ông bà và người hay quên, giữ ấm, trấn an, vì sau cú hoảng sợ, người già có thể mệt, khó thở, chóng mặt. Nếu có người hít phải nhiều khói, bị bỏng, khó thở, gọi 115 hoặc báo ngay cho nhân viên y tế có mặt.
Tập thoát hiểm và dùng AI để soạn phương án
Phương án chưa tập chỉ là giấy. Hãy chọn một buổi tối, báo trước cả nhà, đi thử từ phòng ngủ ra ngoài theo đúng lối chính và lối phụ, với đèn tắt hoặc chỉ đèn pin. Đo xem mất bao lâu với ông bà, với người dùng khung tập đi. Mở thử ô cửa lồng sắt, xem chìa khoá có ở đúng chỗ không, ổ khoá có rỉ không. Tập không phải để làm ông bà sợ; nói rõ đây là việc cả nhà cùng làm để yên tâm.
Người hay quên không nhớ được phương án dài, nhưng người chăm sóc nhớ, và người hay quên quen được với việc đi theo người chăm sóc ra cửa. Người khiếm thị nên được tập đi lối thoát bằng tay vịn và các mốc chạm được. Người khiếm thính nên được thống nhất một ám hiệu bằng tay hoặc đèn với người cùng nhà.
AI giúp được ở khâu soạn bảng phân công và tờ hướng dẫn chữ to. Hãy mô tả nhà bằng dữ liệu chung, không địa chỉ, không tên thật: "Nhà ống bốn tầng, một cầu thang giữa nhà, tầng trệt để xe, ban công tầng hai có lồng sắt. Có một người 82 tuổi dùng khung tập đi, nghe kém. Soạn bảng phân công thoát hiểm và tờ hướng dẫn ngắn dán cửa phòng". Đọc lại kỹ, gạch những gì không hợp với nhà mình, kiểm tra số gọi cứu hoả là 114, và hỏi thêm cán bộ phòng cháy chữa cháy nơi bạn ở nếu có buổi tuyên truyền ở khu dân cư.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có lồng sắt kín thì nên làm gì?
Nên làm ít nhất một ô cửa trên lồng sắt ở ban công hoặc cửa sổ mỗi tầng có thể mở từ bên trong, chìa khoá treo cố định ngay cạnh và cả nhà biết. Việc sửa lồng sắt nên nhờ thợ, và có thể hỏi cán bộ phòng cháy chữa cháy nơi ở để được hướng dẫn.
Người nghe kém có nghe được chuông báo khói không?
Nhiều người nghe kém không nghe được, nhất là khi đang ngủ và đã tháo máy trợ thính. Có loại báo cháy kèm đèn nháy mạnh hoặc thiết bị rung dưới gối. Người cùng nhà cũng nên được phân công đánh thức người nghe kém trước.
Người dùng xe lăn ở chung cư tầng cao thoát hiểm thế nào?
Thang máy không dùng khi có cháy. Gia đình nên bàn với ban quản lý chung cư từ trước về lối thoát và phương án hỗ trợ, phân công người giúp, và chuẩn bị phòng chờ cứu có cửa sổ. Khi gọi 114, báo rõ có người dùng xe lăn ở tầng nào.
Có nên để ông bà ngủ ở tầng trên cho yên tĩnh không?
Nếu ông bà đi lại khó, nên ưu tiên phòng ngủ ở tầng thấp gần lối ra. Nếu ông bà muốn ở tầng trên, cần có lối thoát phụ như ban công có ô cửa mở được, báo khói ở tầng đó và người được phân công lên đón ngay khi có cháy.
Bao lâu nên tập thoát hiểm một lần?
Ít nhất mỗi năm một đến hai lần, và tập lại khi có thay đổi như ông bà bắt đầu dùng khung tập đi, nhà sửa lại, có người mới đến ở. Mỗi lần tập không mất nhiều thời gian nhưng giúp phát hiện chìa khoá thất lạc, ổ khoá rỉ, lối đi bị chắn.
Có nên dùng bình chữa cháy để tự dập lửa không?
Ưu tiên số một là đưa mọi người, nhất là người già và người khuyết tật, ra ngoài an toàn và gọi 114. Việc dùng bình chữa cháy chỉ phù hợp với đám cháy rất nhỏ, khi người dùng đã được hướng dẫn và có lối thoát phía sau; nên học từ lực lượng phòng cháy chữa cháy.