Phần lớn những cú ngã của người cao tuổi xảy ra ngay trong nhà, ở những chỗ quen đến mức không ai để ý: bậc cửa nhà tắm, tấm thảm chùi chân, đoạn hành lang tối lúc nửa đêm. Tin tốt là nhiều nguy cơ trong số đó sửa được bằng tay, trong một buổi chiều, với ít đồ nghề và không cần đập phá gì.
Bài này dành cho con cháu muốn soát lại nhà cha mẹ, cho người cao tuổi tự sống và cho gia đình có người dùng gậy, khung tập đi hoặc xe lăn. Cách làm là đi một vòng theo đúng đường người già đi trong ngày, nhìn từ tầm mắt và bước chân của họ, rồi ghi lại từng chỗ cần sửa. AI giúp được ở khâu sắp xếp danh sách, còn việc quyết định sửa gì vẫn phải hỏi chính người ở trong nhà.
Đi theo một ngày của người ở trong nhà, không đi theo sơ đồ
Cách soát nhà hay gặp là đi từ cổng vào, phòng nào xem phòng đó. Cách này dễ bỏ sót, vì người già không dùng nhà theo sơ đồ mà theo thói quen. Hãy hỏi ông hoặc bà kể lại một ngày bình thường: mấy giờ dậy, ra nhà vệ sinh bằng lối nào, bật đèn ở đâu, ngồi ăn sáng chỗ nào, lên tầng phơi đồ lúc nào, tối xem tivi xong thì tắt đèn ra sao rồi mò về giường. Mỗi câu trả lời là một đoạn đường cần đi lại.
Đoạn nguy hiểm nhất thường là đường từ giường ra nhà vệ sinh lúc nửa đêm hoặc gần sáng. Lúc đó người vừa thức dậy, mắt chưa quen bóng tối, có khi đứng dậy nhanh nên chóng mặt, lại đang vội. Bạn nên tự đi thử quãng đó với đèn tắt, đi bằng dép mà người già hay đi, để biết chỗ nào phải vịn tay vào tường, chỗ nào có cạnh tủ chìa ra, chỗ nào sàn đổi độ cao.
Nếu người trong nhà dùng gậy, khung tập đi hay xe lăn, hãy đi thử cùng dụng cụ đó hoặc ít nhất đo chiều rộng lối đi. Một khe hẹp giữa giường và tủ quần áo có thể không là gì với người đi bộ thường, nhưng là chỗ khung tập đi bị vướng và người phải buông một tay. Ghi tất cả vào một tờ giấy hoặc ghi chú trên điện thoại, chưa vội sửa.
Bảng soát từng khu vực trong nhà
Bảng dưới gom những điểm hay gặp trong nhà ống, nhà cấp bốn và căn hộ ở Việt Nam. Không phải nhà nào cũng có đủ, bạn chỉ cần đánh dấu những dòng đúng với nhà mình.
| Khu vực | Chỗ hay gây ngã | Cách sửa đơn giản |
|---|---|---|
| Nhà tắm, nhà vệ sinh | Sàn gạch ướt, bậc cửa cao, thảm chùi chân trượt, phải cúi thấp để ngồi bồn cầu | Thảm chống trơn có đế cao su, dán băng nhám, tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm, ghế tắm có chân cao su |
| Phòng ngủ | Giường quá thấp hoặc quá cao, dây điện ngang lối, công tắc đèn xa giường | Chỉnh độ cao giường cho bàn chân chạm đất khi ngồi, đèn ngủ cảm biến dọc lối ra cửa, gom dây vào nẹp |
| Cầu thang | Chỉ có tay vịn một bên, bậc cuối khó thấy, đồ để trên bậc | Tay vịn hai bên, dán băng màu tương phản ở mép bậc đầu và bậc cuối, giữ bậc trống |
| Bếp | Đồ dùng hằng ngày để trên cao phải kiễng chân hoặc trèo ghế, sàn có dầu mỡ | Dời đồ hay dùng xuống tầm ngang ngực, lau sàn ngay khi đổ, không dùng ghế nhựa làm thang |
| Phòng khách, hành lang | Thảm mép quăn, bàn trà thấp ở lối đi, vật nuôi nằm giữa đường | Bỏ thảm hoặc dán cố định, kê lại đồ để lối đi thẳng, đèn hành lang bật được từ hai đầu |
| Sân, cổng, ban công | Rêu mùa mưa, bậc thềm không đều, chậu cây ở lối đi | Cọ rêu định kỳ, sơn vạch mép bậc, dồn chậu cây sát tường |
Khi soát, ưu tiên những chỗ người già đi qua nhiều lần mỗi ngày trước, những chỗ ít dùng để sau. Một tấm thảm trượt ở cửa nhà tắm đáng sửa hơn một bậc thềm ở sân sau mà tuần mới ra một lần.
Ánh sáng, giày dép và đồ dùng hằng ngày
Ánh sáng đủ ở đúng chỗ. Mắt người lớn tuổi cần nhiều ánh sáng hơn và chậm thích nghi khi đi từ chỗ sáng sang chỗ tối. Đèn ngủ cảm biến chuyển động gắn thấp dọc lối từ giường ra nhà vệ sinh là món rẻ mà hiệu quả. Công tắc nên nằm ngay cửa vào mỗi phòng, không phải đi mò vào giữa phòng mới bật được.
Dép có đế bám và ôm chân. Dép lê mỏng, dép đã mòn đế, đi tất trên sàn gạch là những thứ dễ trượt. Dép trong nhà nên có quai hậu hoặc ôm gót, đế cao su có rãnh. Nhiều ông bà quen đi chân đất trên nền xi măng thì cũng không cần ép, chỉ cần sàn khô và không có vật cản.
Đồ hay dùng ở tầm tay. Ấm nước, cốc, kính đọc sách, điện thoại, đèn pin nên để trong tầm với từ chỗ ngồi hoặc từ giường, không phải đứng lên, cúi xuống hay rướn người. Mỗi lần với đồ trên nóc tủ là một lần mất thăng bằng có thể tránh được.
Ghế có tay vịn ở chỗ hay ngồi. Ghế có tay vịn giúp đứng dậy bằng sức tay, đỡ cho đầu gối yếu. Ghế đẩu nhựa thấp kiểu ngồi ăn bún rất khó đứng lên với người đau khớp, nên đổi sang ghế có lưng và tay vịn ở chỗ ăn cơm và chỗ ngồi xem tivi.
Nhờ AI sắp danh sách sửa nhà từ ghi chú và ảnh chụp
AI không nhìn thấy nhà bạn bằng con mắt của người già, nhưng giúp bạn gom ghi chú lộn xộn thành một danh sách gọn, chia theo mức gấp và theo việc tự làm hay thuê thợ. Làm như sau:
- Chụp ảnh từng khu vực đã ghi chú, chụp từ tầm mắt người đứng và từ tầm mắt người ngồi. Trước khi gửi ảnh vào chatbot, kiểm tra trong ảnh không có mặt người, giấy tờ, địa chỉ nhà hay đơn thuốc.
- Gửi kèm một đoạn mô tả ngắn, ví dụ: "Nhà ống ba tầng, mẹ 78 tuổi đi chậm, dùng gậy, đêm dậy hai lần đi vệ sinh. Dưới đây là ghi chú khi đi soát. Hãy chia thành ba nhóm: sửa ngay trong tuần, sửa trong tháng, cân nhắc lâu dài. Mỗi việc ghi rõ tự làm được hay cần thợ."
- Đọc lại danh sách AI trả về, gạch những việc không hợp với nhà mình hoặc không hợp ý người ở. AI hay gợi ý theo kiểu nhà nước ngoài, có khi đề xuất những thứ không có ở chợ vật liệu quanh nhà.
- Mang danh sách đã gạch ra bàn với ông bà. Hỏi từng mục, nhất là những mục đụng tới thói quen như bỏ thảm, đổi giường, dời bàn thờ phụ hay chậu cây.
- Chọn ba việc làm ngay trong tuần. Làm xong thì đánh dấu, tuần sau làm ba việc tiếp theo, thay vì định sửa hết một lần rồi bỏ dở giữa chừng.
AI không biết tường nhà bạn có chịu được tay vịn bắt vít hay không, không biết sàn gạch loại nào. Những việc khoan tường, đi lại dây điện, sửa cầu thang nên hỏi thợ trực tiếp.
Hỏi ý người ở trong nhà trước khi dời bất cứ thứ gì
Một sai lầm hay gặp là con cái về nhà cuối tuần, dọn hết thảm, kê lại đồ, lắp tay vịn khắp nơi mà không hỏi câu nào. Ông bà có thể thấy mình bị coi như người bệnh, mất chỗ quen đặt đồ, và lặng lẽ kê lại như cũ khi con đi. Có người còn tránh dùng tay vịn vì thấy nó nhắc mình đã già.
Cách nói hiệu quả hơn là đưa ra lý do cụ thể và để người già chọn. Thay vì nói "bố già rồi phải lắp tay vịn", hãy nói "con thấy chỗ cửa nhà tắm hay ướt, con lắp một thanh vịn để bố bám khi bước qua bậc, bố muốn đặt bên trái hay bên phải". Câu hỏi chọn vị trí giúp người già vẫn là chủ ngôi nhà của mình.
Với người khuyết tật sống cùng gia đình, nguyên tắc cũng vậy: họ là người hiểu rõ nhất mình cần gì. Người dùng xe lăn biết chính xác góc nào xoay xe khó, người nhìn kém biết đồ để đâu mới tìm được. Đừng dời đồ của người khiếm thị khi chưa báo, vì một chiếc ghế bị kéo lệch nửa mét là đủ thành vật cản.
Nhà có người dùng xe lăn hoặc khung tập đi: những con số cần đo
Với người dùng xe lăn hay khung tập đi, nguy cơ ngã thường nằm ở lúc chuyển chỗ: từ xe lăn sang giường, từ xe lăn sang bồn cầu, từ ghế đứng dậy để vịn khung. Bạn nên quan sát một lần chuyển chỗ trọn vẹn, xem người đó vịn vào đâu, đặt chân thế nào, có lúc nào phải buông cả hai tay không. Chỗ buông tay chính là chỗ cần thêm tay vịn hoặc kê lại đồ.
Hãy đo ba thứ: chiều rộng cửa và lối đi so với chiều ngang xe lăn cộng thêm khoảng trống cho hai bàn tay đẩy bánh; khoảng trống quay đầu xe trong phòng ngủ và nhà vệ sinh; độ cao mặt giường, mặt ghế, bồn cầu so với mặt ngồi của xe lăn. Mặt chuyển chỗ càng ngang bằng nhau thì càng ít phải nhấc người. Bậc cửa vài phân cũng có thể làm bánh trước vấp, nên cân nhắc nẹp dốc nhỏ cho bậc cửa nhà tắm và cửa ra ban công.
Phanh xe lăn phải được khoá trước mỗi lần chuyển chỗ, bàn để chân gập lên để không vướng. Đó là thói quen của người dùng và người chăm, không phải thứ sửa nhà thay được. Nhân viên phục hồi chức năng ở bệnh viện hoặc trung tâm gần nhà có thể chỉ cách chuyển chỗ an toàn cho từng trường hợp; nên hỏi họ thay vì tự đoán.
Khi nào cần người có chuyên môn, và khi nào gọi 115
Sửa nhà chỉ giảm một phần nguy cơ. Nhiều cú ngã đến từ sức khoẻ của chính người đó, và phần này không tự xử lý ở nhà được. Gia đình nên đưa người già đi khám khi thấy:
- Người đã ngã một lần trong năm qua, kể cả cú ngã nhẹ không bị thương. Một lần ngã là tín hiệu nên được bác sĩ xem lại.
- Hay chóng mặt khi đứng dậy, đi loạng choạng, phải vịn đồ đạc để đi, hoặc sợ ngã đến mức ít đi lại.
- Mới đổi thuốc hoặc dùng nhiều loại thuốc cùng lúc và thấy buồn ngủ, mệt hơn thường lệ. Không tự bỏ hay giảm thuốc, mang hết vỏ thuốc đi hỏi bác sĩ.
- Mắt nhìn mờ dần, kính cũ không còn hợp, hoặc chân tê, yếu một bên.
- Cần dụng cụ hỗ trợ như gậy, khung tập đi: nhờ nhân viên phục hồi chức năng chỉnh chiều cao và hướng dẫn cách dùng cho đúng.
Nếu người già ngã và bị đau nhiều, không đứng dậy được, có dấu hiệu va đầu, lơ mơ, nói khó, yếu nửa người hoặc khó thở, hãy gọi 115 ngay, đừng tự nâng người dậy và đừng mất thời gian hỏi chatbot. Các bài khác trong chuyên mục này hướng dẫn cách gọi cấp cứu và chuẩn bị thông tin khẩn cấp trên điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu sửa từ chỗ nào nếu chỉ có ít thời gian và ít tiền?
Bắt đầu từ đường đi giữa giường và nhà vệ sinh: đèn ngủ cảm biến dọc lối, thảm chống trơn ở cửa nhà tắm và một thanh vịn ở chỗ bước qua bậc. Ba việc này rẻ, làm nhanh và nhằm đúng quãng hay xảy ra ngã nhất.
Có nên bỏ hết thảm trong nhà người già không?
Thảm mỏng, mép quăn hoặc không có đế chống trượt nên bỏ hoặc dán cố định xuống sàn. Thảm lớn, nặng, phẳng thì có thể giữ nếu người già thích. Điều quan trọng là bàn chân và đầu gậy không vấp vào mép thảm.
Tay vịn nhà tắm có cần thợ lắp không?
Nên nhờ thợ hoặc người quen tay nghề, vì tay vịn phải chịu được cả sức nặng cơ thể khi trượt chân. Loại dán bằng hút chân không tiện nhưng có thể bung khi bị kéo mạnh, chỉ nên dùng làm điểm tựa phụ, không dùng thay tay vịn bắt vít.
AI có tự nhìn ảnh và chỉ ra hết chỗ nguy hiểm trong nhà không?
AI có thể chỉ ra vài thứ dễ thấy như dây điện, thảm, đồ để trên lối đi, nhưng không biết người trong nhà đi lại thế nào, không biết sàn trơn hay không. Hãy coi đó là người phụ giúp sắp xếp ghi chú, việc soát nhà vẫn phải tự đi tận nơi.
Ông bà không chịu cho sửa nhà thì làm sao?
Đừng ép. Hỏi xem ông bà lo điều gì, có khi là sợ tốn tiền, sợ nhà xấu đi hay thấy mình bị coi là yếu. Bắt đầu từ một việc nhỏ ông bà đồng ý, như thêm một chiếc đèn ngủ, rồi để chính ông bà thấy lợi ích trước khi bàn việc tiếp theo.
Đã sửa nhà rồi có cần soát lại không?
Nên soát lại khi đổi mùa, nhất là trước mùa mưa nồm khi sàn hay ướt, và mỗi khi sức khoẻ người già thay đổi như sau một đợt ốm, sau khi bắt đầu dùng gậy hay xe lăn. Nhu cầu thay đổi thì ngôi nhà cũng cần thay đổi theo.