Mỗi mùa bão lũ, người cao tuổi và người khuyết tật thường cần đi sơ tán sớm hơn, mang theo nhiều thứ hơn và cần người giúp nhiều hơn những người khác trong nhà. Danh sách đồ dự trữ chung cho gia đình là cần, nhưng chưa đủ cho người dùng xe lăn, người cần thuốc mỗi ngày hay người nghe kém không nghe được loa thông báo.
Bài này tập trung vào phần chuẩn bị riêng cho những người đó: thuốc và giấy tờ, dụng cụ trợ giúp, thiết bị cần điện, cách nhận cảnh báo, người hỗ trợ sơ tán và cách giữ liên lạc. Phần đồ dự trữ chung, kiểm tra nhà sau bão có ở các trang chuyên về thời tiết trong cùng hệ, như AI Thời Tiết. Luôn làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương khi có lệnh sơ tán.
Vì sao cần chuẩn bị riêng và sớm
Ở những vùng hay có bão lũ như miền Trung, đồng bằng sông Cửu Long hay vùng núi phía Bắc, người dân có kinh nghiệm chạy lũ qua nhiều thế hệ. Nhưng người cao tuổi sống một mình, người khuyết tật vận động, người nằm một chỗ là những người khó tự di chuyển khi nước lên nhanh trong đêm, và thường được nhắc đến trong những câu chuyện đáng tiếc sau mỗi mùa mưa bão.
Lý do là thời gian. Một người khoẻ có thể bỏ nhà đi trong mười phút; một người dùng xe lăn cần người khiêng qua đoạn đường ngập, một người nằm một chỗ cần cáng và nhiều người. Khi chờ đến lúc nước vào nhà mới đi, có thể đã quá muộn để đưa họ ra an toàn.
Vì vậy, nguyên tắc chung là chuẩn bị từ đầu mùa, không đợi có tin bão, và sơ tán người cần trợ giúp sớm hơn những người còn lại trong nhà, ngay khi có cảnh báo hoặc khi chính quyền vận động. Phần còn lại của bài là danh sách những gì cần chuẩn bị trước.
Ví dụ giả định: một gia đình ở An Giang chuẩn bị trước mùa nước
Ví dụ giả định: gia đình chị Hạnh ở một xã ven sông của An Giang có mẹ chồng 79 tuổi đi lại bằng gậy và một người em trai dùng xe lăn sau tai nạn. Đầu mùa nước, chị ngồi với cả nhà làm ba việc. Thứ nhất, đưa mẹ đi tái khám, hỏi bác sĩ về thuốc dự phòng, chép lại danh sách thuốc vào tờ giấy để trong túi kín nước. Thứ hai, chị lên ủy ban xã hỏi điểm sơ tán gần nhất, biết được điểm đó là trường học có sân xi măng phẳng, xe lăn vào được.
Thứ ba, chị nhờ người em họ ở chỗ cao hơn cho mẹ và em trai sang ở khi có tin bão mạnh, thống nhất người chồng chở mẹ, chị và người em họ phụ đưa em trai cùng xe lăn. Người em trai tự soạn túi riêng của mình, gồm pin sạc dự phòng, đồ vệ sinh, thuốc giảm đau theo đơn. Mọi việc được ghi lên một tờ giấy dán trong tủ, và một người con gái làm ở Cần Thơ làm đầu mối liên lạc.
Không có gì phức tạp trong ví dụ này. Điều quan trọng là mọi thứ được bàn trước, có tên người cụ thể cho từng việc, và chính người cần trợ giúp tham gia quyết định.
Túi riêng cho người cao tuổi và người khuyết tật
Ngoài túi đồ chung của gia đình, mỗi người cần trợ giúp nên có một túi riêng, chống nước, để ở chỗ cố định trên cao, mang đi được ngay:
- Thuốc đang dùng theo đơn đủ cho nhiều ngày, trong hộp kín nước. Hỏi bác sĩ ở lần tái khám trước mùa mưa xem có thể lấy thuốc dự phòng sớm không; không tự tăng giảm liều.
- Bản sao đơn thuốc, sổ khám bệnh, thẻ bảo hiểm y tế, giấy tờ tuỳ thân, giấy xác nhận khuyết tật nếu có, trong túi nhựa kín.
- Kính dự phòng, pin máy trợ thính dự phòng, gậy hoặc gậy dò đường dự phòng.
- Đồ dùng cá nhân riêng như bỉm người lớn, tấm lót, đồ vệ sinh, quần áo ấm.
- Đèn pin, còi để báo hiệu, sạc dự phòng đã sạc đầy.
- Tờ thông tin khẩn cấp: tên, người liên hệ, bệnh nền chính, dị ứng, cách giao tiếp nếu nghe kém hay khó nói.
- Một ít đồ ăn hợp với người đó, như đồ mềm cho người khó nhai, theo chế độ ăn bác sĩ đã dặn.
Kiểm tra túi mỗi đầu mùa: thuốc còn hạn không, pin còn không, giấy tờ có đúng bản mới nhất không.
Dụng cụ trợ giúp và thiết bị cần điện
Người khuyết tật và người cao tuổi yếu phụ thuộc vào một số thiết bị. Mất điện kéo dài hoặc phải bỏ thiết bị lại khi sơ tán có thể gây nguy hiểm. Bảng gợi ý cách chuẩn bị theo loại thiết bị:
| Thiết bị | Rủi ro khi bão lũ | Chuẩn bị |
|---|---|---|
| Xe lăn, khung tập đi | Không đi được qua đường ngập, khó mang lên xe sơ tán | Xe lăn gấp được, có người phân công mang theo; biết điểm sơ tán có lối đi bằng hay không |
| Thiết bị y tế dùng điện tại nhà | Mất điện kéo dài | Hỏi bác sĩ hoặc nơi cung cấp thiết bị về phương án khi mất điện; báo trước với chính quyền địa phương để được ưu tiên sơ tán |
| Máy trợ thính | Hết pin, ướt hỏng | Pin dự phòng, hộp kín nước; thống nhất ám hiệu khi người đó không nghe được |
| Điện thoại có trình đọc màn hình | Hết pin khi mất điện nhiều ngày | Sạc dự phòng, bật chế độ tiết kiệm pin sớm, lưu số khẩn cấp ở phím tắt |
| Giường, đệm chống loét cho người nằm một chỗ | Không mang theo được khi sơ tán | Chuẩn bị tấm lót, gối kê thay thế mang theo được; người chăm sóc biết cách đổi tư thế |
Các thiết bị y tế cụ thể cần hỏi bác sĩ và nơi cung cấp. Bài không hướng dẫn tự xử lý thiết bị y tế khi mất điện.
Nhận cảnh báo khi không nghe được loa hay không xem được tivi
Người nghe kém, khiếm thính. Loa phát thanh, tiếng kẻng, người đi gọi cửa có thể không đến được với họ. Cần một người thân hoặc hàng xóm được phân công báo tin trực tiếp hoặc nhắn tin, và người đó phải đến tận nơi khi có lệnh sơ tán.
Người khiếm thị. Tin cảnh báo dạng hình ảnh, bản đồ khó tiếp cận. Điện thoại có trình đọc màn hình đọc được tin nhắn cảnh báo và tin tức dạng chữ. Người thân nên gọi điện kể lại ngắn gọn khi có tin bão.
Người cao tuổi ở một mình. Nhiều ông bà xem tin qua tivi nhưng mất điện là mất tin. Đài chạy pin, tin nhắn từ con cháu, và người hàng xóm là các kênh dự phòng. Thống nhất trước: có tin bão là con gọi, hàng xóm sang.
Dùng AI để đọc tin dài cho dễ hiểu. Có thể nhờ chatbot tóm tắt một bản tin thời tiết công khai thành vài câu ngắn, chữ to cho ông bà. Luôn kiểm lại với bản tin chính thức và hướng dẫn của chính quyền địa phương, vì AI có thể tóm sai hoặc dùng thông tin cũ.
Lập kế hoạch sơ tán cho người cần trợ giúp
Kế hoạch nên làm từ đầu mùa mưa bão, ghi ra giấy và báo cho những người liên quan:
- Hỏi chính quyền địa phương hoặc tổ dân phố, thôn về điểm sơ tán gần nhất, đường đến đó, và điểm đó có lối đi cho xe lăn, có nhà vệ sinh dùng được cho người đi lại khó không.
- Báo với tổ trưởng, trưởng thôn trong nhà có người cao tuổi yếu, người khuyết tật, người nằm một chỗ, để họ có trong danh sách hỗ trợ ưu tiên nếu địa phương có lập danh sách như vậy.
- Phân công người hỗ trợ cụ thể và người dự phòng. Ghi rõ ai khiêng, ai mang túi, ai mang xe lăn.
- Chọn một nơi sơ tán dự phòng như nhà người thân ở chỗ cao, và đi sớm đến đó khi có tin bão mạnh, thay vì chờ lệnh cuối cùng.
- Thống nhất cách liên lạc khi mất sóng: một người thân ở vùng khác làm đầu mối, mọi người báo tin cho người đó.
- Bàn với chính người cao tuổi, người khuyết tật về kế hoạch, hỏi họ muốn đi đâu, cần gì. Nhiều ông bà không muốn rời nhà; cần giải thích kiên nhẫn và có người họ tin nói chuyện.
Khi có lệnh sơ tán, đi theo hướng dẫn của chính quyền. Nếu nước lên nhanh và có người không thể di chuyển, gọi ngay số khẩn cấp 112 hoặc 114, nói rõ địa chỉ, số người, tình trạng của người cần giúp.
Người chăm sóc cũng cần kế hoạch cho mình
Trong mùa bão lũ, người chăm sóc chính thường gánh nhiều việc nhất: lo cho người già, người khuyết tật, lo nhà cửa, lo con nhỏ. Nếu chính người chăm sóc bị ốm, bị thương hoặc kẹt ở chỗ làm khi bão tới, cả kế hoạch có thể đổ vỡ. Vì vậy, kế hoạch phải có người dự phòng cho từng việc, và người dự phòng phải biết những điều người chăm sóc chính biết: thuốc để đâu, uống giờ nào, cách đỡ người đứng dậy, cách gấp xe lăn.
Người chăm sóc cũng cần ăn, ngủ và giữ sức trong những ngày căng thẳng. Chia ca trông người già ban đêm ở điểm sơ tán, nhận sự giúp đỡ của hàng xóm, họ hàng. Sau mùa bão, nhiều người chăm sóc kiệt sức kéo dài; nếu thấy mình mất ngủ, mệt mỏi, buồn bã nhiều tuần, hãy tìm người để chia sẻ và gặp chuyên gia khi cần.
Ở điểm sơ tán và sau khi về nhà
Điểm sơ tán thường đông, ồn, thiếu chỗ nằm và nhà vệ sinh. Người cao tuổi dễ mệt, mất ngủ, quên uống thuốc; người hay quên dễ hoảng hốt và đi lạc trong chỗ lạ. Người chăm sóc nên giữ nếp uống thuốc theo giờ như ở nhà, chọn chỗ nằm gần lối đi và nhà vệ sinh, báo với người phụ trách điểm sơ tán về tình trạng đặc biệt để được hỗ trợ.
Người khuyết tật nên được hỏi trực tiếp họ cần gì, không chỉ hỏi người nhà. Người khiếm thị cần được dẫn đi một vòng để biết lối đi, nhà vệ sinh, chỗ lấy nước. Người khiếm thính cần được báo tin bằng chữ hoặc người phiên dịch nếu có.
Sau khi về nhà, đợi người lớn trong nhà kiểm tra an toàn điện và nhà cửa trước khi đưa ông bà, người đi lại khó vào. Sàn sau lũ thường trơn, bùn và đồ đạc đổ ngổn ngang làm tăng nguy cơ ngã. Dọn một lối đi sạch từ cửa đến giường và nhà vệ sinh trước tiên. Để ý sức khoẻ của người cao tuổi trong những ngày sau, như sốt, tiêu chảy, mệt lả, vết thương ở chân, và đưa đi khám khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà nhất định không chịu đi sơ tán thì làm sao?
Hỏi rõ ông bà lo điều gì, có khi là sợ mất đồ, sợ chỗ lạ hoặc không muốn làm phiền. Nhờ người ông bà tin, như con cả hay cán bộ thôn, nói chuyện. Giải thích nước lên nhanh trong đêm rất khó đưa người già ra. Khi có lệnh sơ tán, làm theo chính quyền.
Có nên xin bác sĩ thuốc dự phòng trước mùa bão không?
Nên hỏi bác sĩ ở lần tái khám trước mùa mưa bão về việc lấy thuốc dự phòng cho những ngày có thể bị cô lập. Bác sĩ sẽ quyết định theo tình trạng từng người. Không tự mua thêm hay tự tăng giảm liều.
Người dùng thiết bị y tế cần điện ở nhà thì chuẩn bị thế nào?
Hỏi bác sĩ và nơi cung cấp thiết bị về phương án khi mất điện kéo dài, báo trước với chính quyền địa phương để được ưu tiên sơ tán đến nơi có điện. Không tự chế nguồn điện hay tự xử lý thiết bị khi không có hướng dẫn chuyên môn.
Người khiếm thính làm sao biết có lệnh sơ tán?
Loa và kẻng không đến được với họ. Gia đình cần phân công người báo tin trực tiếp hoặc nhắn tin, và đến tận nơi khi có lệnh sơ tán. Người khiếm thính cũng nên theo dõi tin dạng chữ trên điện thoại và có đèn pin để ra hiệu.
Có thể dùng AI để lập kế hoạch sơ tán cho ông bà không?
Có thể nhờ AI soạn khung kế hoạch và danh sách túi đồ với dữ liệu chung, rồi tự điền thông tin thật. Không đưa bệnh, thuốc, địa chỉ của ông bà vào chatbot công cộng. Điểm sơ tán và đường đi phải hỏi chính quyền địa phương.
Khi nước lên nhanh mà người già không di chuyển được thì gọi số nào?
Gọi 112 hoặc 114, nói rõ địa chỉ, số người, có người cao tuổi hay người khuyết tật không di chuyển được. Trong lúc chờ, đưa người lên chỗ cao nhất trong nhà, mang theo đèn pin, còi và điện thoại để ra hiệu.