Muốn tránh ông bà vô tình mua hàng hay đăng ký gói trả phí bằng giọng nói, cách chắc nhất là tắt mua bằng giọng nói nếu thiết bị có tính năng này, bắt xác nhận bằng mật khẩu hoặc vân tay cho mọi giao dịch, và không gắn thẻ ngân hàng thẳng vào tài khoản của máy ông bà. Ba lớp này làm cho một câu nói nhầm, một lần bấm "đồng ý" vội, hay một câu quảng cáo trên tivi không thể biến thành khoản trừ tiền.
Bài này đi qua những đường tiền có thể bị trừ từ máy của người cao tuổi khi dùng giọng nói và AI, cách khoá từng đường, và cách kiểm hằng tháng để phát hiện sớm. Tính năng mua hàng bằng giọng nói có hay không, và tên gọi trong cài đặt, khác nhau theo hãng, theo nước và theo phiên bản, nên các bước dưới đây viết theo nguyên lý; bạn tìm mục tương ứng trên máy của ông bà.
Tiền có thể bị trừ từ đâu khi ông bà dùng giọng nói
Người ta hay nghĩ tới cảnh loa thông minh tự đặt hàng khi nghe một câu nói. Tính năng mua hàng bằng giọng nói đúng là có trên một số loa ở một số nước, nhưng ở Việt Nam đường tiền phổ biến hơn lại nằm ở chỗ khác: gói đăng ký hằng tháng của ứng dụng, mua trong ứng dụng, và các dịch vụ liên kết với ví điện tử.
Đường thứ nhất là gói đăng ký. Ông bà nói "mở nhạc", máy mở ứng dụng nhạc và mời dùng thử bản trả phí; ông bà bấm đồng ý cho tắt lời mời, và sau thời gian dùng thử, gói tự gia hạn và trừ tiền hằng tháng. Chatbot cũng vậy: lời mời nâng cấp bản trả phí xuất hiện giữa cuộc trò chuyện.
Đường thứ hai là mua trong ứng dụng: trò chơi, ứng dụng xem phim, ứng dụng đọc truyện bán vật phẩm, bán chương mới. Nếu tài khoản cửa hàng ứng dụng đã gắn thẻ và không đòi xác nhận, một lần chạm là trừ tiền.
Đường thứ ba là dịch vụ liên kết: ứng dụng gọi xe, giao đồ ăn, mua sắm đã liên kết ví, có thể được gọi bằng trợ lý giọng nói ở một số máy. Đường thứ tư không do giọng nói nhưng hay bị lẫn: dịch vụ giá trị gia tăng của nhà mạng, đăng ký qua tin nhắn, trừ vào tài khoản điện thoại. Phần này kiểm với nhà mạng.
Khoá từng đường: làm một lần, đỡ lo lâu dài
Con cháu ngồi cùng ông bà làm các bước sau, giải thích từng việc. Không làm lén, vì đây là máy và tiền của ông bà.
- Trên loa thông minh và trợ lý giọng nói: vào cài đặt thanh toán hoặc mua hàng, tắt mua bằng giọng nói nếu có; nếu không tắt được hẳn, bật yêu cầu mã xác nhận và đặt mã mà chỉ ông bà và một người thân biết.
- Trên tài khoản cửa hàng ứng dụng của máy: bật yêu cầu xác thực bằng mật khẩu, vân tay hoặc khuôn mặt cho mọi giao dịch, kể cả giao dịch miễn phí, để ông bà luôn có một bước dừng lại.
- Gỡ thẻ ngân hàng gắn thẳng vào tài khoản cửa hàng ứng dụng, hoặc thay bằng phương thức nạp trước có hạn mức nhỏ nếu ông bà cần mua ứng dụng.
- Nếu gia đình dùng tính năng chia sẻ gia đình của cửa hàng ứng dụng, cân nhắc bật chế độ xin phép trước khi mua cho tài khoản của ông bà, nhưng chỉ khi ông bà đồng ý; đây là quyết định của ông bà, không phải của con cháu.
- Trong ứng dụng ví điện tử và ngân hàng của ông bà: đặt hạn mức giao dịch thấp, bật thông báo mọi giao dịch, và gỡ liên kết ví với những ứng dụng ông bà không dùng.
- Gỡ những ứng dụng mua sắm, trò chơi ông bà không dùng. Ứng dụng nào không có trên máy thì không thể bị gọi nhầm.
- Hỏi nhà mạng cách kiểm và chặn dịch vụ giá trị gia tăng trên số điện thoại của ông bà.
Ghi lại những gì đã đổi vào một tờ giấy, kể cả mã xác nhận đã đặt, cất ở chỗ ông bà biết. Khi máy đòi mã mà không ai nhớ, ông bà sẽ bực và có thể nhờ người lạ cài lại máy, mở ra rủi ro khác.
Kiểm hằng tháng: năm phút phát hiện sớm
Dù đã khoá, nên có một buổi kiểm mỗi tháng, ví dụ khi về thăm hoặc qua cuộc gọi video. Bảng dưới là năm chỗ cần nhìn.
| Chỗ kiểm | Tìm gì | Gặp thì làm gì |
|---|---|---|
| Danh sách gói đăng ký trong cửa hàng ứng dụng | Gói ông bà không nhớ đã đăng ký | Huỷ gia hạn ngay trong mục gói đăng ký |
| Lịch sử mua trong cửa hàng ứng dụng | Giao dịch lạ, nhiều giao dịch nhỏ liên tiếp | Liên hệ hỗ trợ của cửa hàng ứng dụng theo kênh chính thức |
| Thông báo giao dịch ngân hàng, ví | Khoản trừ ông bà không biết | Gọi tổng đài ngân hàng theo số in sau thẻ |
| Lịch sử hoạt động của trợ lý giọng nói | Lệnh mua, lệnh đặt mà ông bà không nói | Đổi mã xác nhận, kiểm loa có bị kích hoạt nhầm |
| Tin nhắn từ nhà mạng | Thông báo đăng ký dịch vụ | Soạn huỷ theo hướng dẫn chính thức của nhà mạng |
Khi phát hiện khoản trừ lạ, đừng trách ông bà. Phần lớn là do giao diện cố tình làm cho việc đồng ý dễ hơn việc từ chối. Nếu trách, lần sau ông bà sẽ giấu, và gia đình mất cơ hội phát hiện sớm.
Dạy ông bà nhận ra màn hình mời trả tiền
Nút to màu nổi thường là nút trả tiền. Các màn hình mời dùng thử bản trả phí hay đặt nút "Tiếp tục" hoặc "Dùng thử miễn phí" to và nổi, còn nút "Không, cảm ơn" nhỏ, mờ, ở góc. Dạy ông bà tìm dấu X hoặc chữ "Không" trước khi bấm gì.
Chữ "dùng thử miễn phí" thường đi kèm gia hạn tự động. Miễn phí trong một thời gian, sau đó tự trừ tiền nếu không huỷ. Nói với ông bà: thấy chữ "dùng thử" là dừng lại, chụp màn hình gửi con cháu hỏi trước.
Máy đòi vân tay hay mật khẩu là đang có giao dịch. Đây là tín hiệu tốt nhất cho ông bà: nếu đang làm việc bình thường mà máy bỗng đòi xác thực, tức là có thứ gì đó đang xin quyền trả tiền hoặc cài đặt. Dừng lại và hỏi.
Chatbot mời nâng cấp không có nghĩa là bản miễn phí sắp hết. Lời mời nâng cấp xuất hiện thường xuyên. Bản miễn phí vẫn đủ cho phần lớn việc ông bà làm như hỏi đáp, hẹn giờ, trò chuyện.
Không đọc số thẻ, mã xác thực cho bất kỳ ai, kể cả cho máy. Không có lý do gì để đọc số thẻ ngân hàng hay mã gửi qua tin nhắn cho trợ lý giọng nói hay chatbot.
Quảng cáo trên tivi và loa bị đánh thức nhầm
Loa thông minh được đánh thức bằng một câu gọi tên. Đôi khi tiếng tivi, tiếng nói chuyện trong nhà có âm gần giống làm loa thức dậy và nghe đoạn sau như một câu lệnh. Phần lớn trường hợp chỉ dẫn tới chuyện loa trả lời vu vơ hoặc mở nhạc, nhưng nếu tính năng mua bằng giọng nói đang bật và không đòi mã, đây là một đường tiền có thể bị trừ.
Cách giảm: đặt loa xa tivi, giảm độ nhạy đánh thức nếu loa có tuỳ chọn này, và bật âm báo khi loa thức dậy để ông bà biết loa đang nghe. Nếu nhà hay mở tivi cả ngày, có thể dùng nút tắt micro của loa vào những lúc không cần, nhưng nhắc ông bà nhớ bật lại khi muốn dùng.
Xem lịch sử hoạt động của trợ lý mỗi tháng là cách biết loa có hay bị đánh thức nhầm không. Thấy nhiều đoạn ghi âm không ai nói lệnh, đó là dấu hiệu cần đổi chỗ đặt loa. Lịch sử này cũng xoá được theo cài đặt quyền riêng tư của trợ lý.
Ví dụ giả định: khoản trừ lạ trên điện thoại của bà
Bà Sáu, bảy mươi lăm tuổi, ở một xã của Đồng Tháp, dùng điện thoại do con gái ở Thành phố Hồ Chí Minh mua tặng. Bà hay nhờ trợ lý mở nhạc cải lương. Một tháng, con gái thấy tài khoản cửa hàng ứng dụng trên máy bà bị trừ tiền cho hai gói đăng ký. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách xử lý.
Khi gọi video cùng bà, người con mở mục gói đăng ký và thấy một gói ứng dụng nhạc, một gói ứng dụng chỉnh ảnh. Bà nhớ có lần máy hiện "dùng thử miễn phí" và bà bấm vào nút to cho nó tắt đi. Gói chỉnh ảnh thì bà không nhớ, có thể do cháu nhỏ nghịch máy dịp về quê.
Người con hướng dẫn bà huỷ cả hai gói ngay trong mục gói đăng ký, gửi yêu cầu hoàn tiền qua kênh chính thức của cửa hàng ứng dụng, rồi bật xác thực cho mọi giao dịch. Thẻ ngân hàng của người con đang gắn vào tài khoản của bà được gỡ ra. Bà vẫn nghe cải lương bằng bản miễn phí, chỉ thêm vài quảng cáo.
Điều đáng học trong ví dụ không nằm ở thao tác mà ở thái độ: người con không trách bà, mà giải thích màn hình dùng thử trông như thế nào, và dặn bà lần sau thấy chữ "dùng thử" thì chụp màn hình gửi con. Từ đó, mỗi lần nghi ngờ, bà đều hỏi trước.
Giữ quyền tự quyết của ông bà
Khoá mua hàng không có nghĩa là tước quyền tiêu tiền của ông bà. Ông bà có quyền mua ứng dụng, đăng ký gói nhạc, gói phim mình thích bằng tiền của mình. Mục tiêu là để mỗi giao dịch là một quyết định có ý thức, không phải một cú chạm vội hay một câu nói nhầm.
Vì vậy cách nói chuyện quan trọng. Thay vì "Con khoá máy ba lại cho khỏi mua bậy", hãy nói "Con cài để máy hỏi ba trước mỗi lần trả tiền, ba muốn mua gì vẫn mua được". Hầu hết người lớn tuổi sẵn lòng với cách đặt vấn đề này, vì họ cũng sợ bị trừ tiền oan.
Nếu ông bà có dấu hiệu khó khăn trong quản lý tiền bạc, quên đã mua, mua lặp lại nhiều lần, đó là điều nên nói với bác sĩ ở lần khám tới và bàn trong gia đình một cách tôn trọng. Đặt hạn mức và xin phép trước khi mua khi đó là biện pháp bảo vệ, nhưng vẫn cần ông bà được biết và được tham gia quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Loa thông minh ở Việt Nam có mua hàng bằng giọng nói được không?
Tính năng mua bằng giọng nói tuỳ hãng, tuỳ nước và thay đổi theo thời gian; ở nhiều nơi chưa có. Dù vậy loa và trợ lý vẫn có thể mở ứng dụng có gói trả phí hoặc gọi dịch vụ liên kết ví, nên vẫn nên kiểm cài đặt thanh toán và đặt mã xác nhận.
Ông bà đã lỡ đăng ký gói dùng thử thì huỷ thế nào?
Vào mục gói đăng ký trong cài đặt tài khoản cửa hàng ứng dụng trên máy, chọn gói đó và huỷ gia hạn. Huỷ trước ngày hết dùng thử thì thường không bị trừ tiền. Xoá ứng dụng không làm huỷ gói, phải huỷ trong mục gói đăng ký.
Bị trừ tiền rồi thì có đòi lại được không?
Tuỳ chính sách của cửa hàng ứng dụng và nhà cung cấp dịch vụ. Gửi yêu cầu hoàn tiền qua kênh hỗ trợ chính thức trong cửa hàng ứng dụng càng sớm càng tốt, nói rõ là người cao tuổi bấm nhầm. Không tìm người hỗ trợ qua các trang tự xưng trên mạng, dễ gặp lừa đảo.
Có nên dùng chung tài khoản của con cho máy ông bà để dễ quản lý không?
Dùng chung làm ông bà thấy toàn bộ thông tin của con và ngược lại, và mọi giao dịch trừ vào thẻ của con. Tách tài khoản riêng cho ông bà, rồi dùng tính năng chia sẻ gia đình nếu cần, thường rõ ràng và an toàn hơn.
Trợ lý giọng nói có thể tự chuyển tiền ngân hàng không?
Một số ngân hàng và ví có liên kết với trợ lý ở một số nơi, nhưng thường vẫn đòi xác thực trong ứng dụng. Với máy của ông bà, không liên kết tài khoản ngân hàng với trợ lý giọng nói là cách an toàn nhất; chuyển tiền nên làm trong ứng dụng ngân hàng.
Ông bà bực vì máy cứ đòi mật khẩu khi tải ứng dụng miễn phí thì sao?
Có thể chỉnh để chỉ đòi xác thực với giao dịch trả phí nếu ông bà thấy phiền, nhưng để đòi cho mọi lần tải thì an toàn hơn vì nhiều ứng dụng miễn phí có mua bên trong. Dùng vân tay hoặc khuôn mặt thay mật khẩu giúp bớt phiền.