Chế độ trò chuyện bằng giọng của chatbot cho phép người lớn tuổi hỏi chuyện dài, hỏi tiếp, hỏi lại như đang nói với một người, khác với trợ lý giọng nói của điện thoại vốn chỉ nhận những câu lệnh ngắn. Ông bà có thể hỏi cách nấu một món, nhờ giải thích một từ lạ trong bài báo, nhờ kể một câu chuyện cổ tích để kể lại cho cháu, và ngắt lời khi máy nói dài quá.
Bài này hướng dẫn cách bắt đầu, cách nói để máy trả lời vừa tai người lớn tuổi, những việc chế độ này làm tốt và những việc không nên giao cho máy. Trang không xếp hạng chatbot nào; tính năng giọng nói có ở nhiều chatbot phổ biến và thay đổi nhanh theo phiên bản, bạn kiểm trên ứng dụng ông bà dùng. Chuyện dùng chatbot để tâm sự, giải toả cảm xúc có tính chất khác và không phải trọng tâm ở đây.
Trợ lý giọng nói và chatbot trò chuyện bằng giọng: dùng cái nào cho việc gì
Nhiều người lớn tuổi lẫn hai thứ này vì đều nói chuyện được bằng giọng. Phân biệt rõ giúp ông bà biết mở cái nào cho việc nào.
| Trợ lý giọng nói của máy | Chatbot ở chế độ giọng nói | |
|---|---|---|
| Mạnh ở | Việc trên điện thoại: gọi điện, hẹn giờ, báo thức, mở ứng dụng | Hỏi đáp dài, giải thích, kể chuyện, hỏi tiếp |
| Cách nói | Câu lệnh ngắn, một việc | Nói tự nhiên, nhiều câu, hỏi lại được |
| Nhớ ngữ cảnh | Ít, mỗi lệnh gần như riêng | Nhớ trong cuộc trò chuyện đang diễn ra |
| Điều khiển máy | Có | Thường không, hoặc rất hạn chế |
| Rủi ro chính | Nghe nhầm lệnh | Trả lời sai mà nghe rất thuyết phục |
Quy tắc ngắn cho ông bà: muốn máy làm việc gì trên điện thoại thì gọi trợ lý; muốn hỏi, nghe giải thích thì mở chatbot. Hai thứ này không thay nhau được hoàn toàn.
Trên một số điện thoại, trợ lý giọng nói của máy đã được nối với chatbot, nên ranh giới bắt đầu mờ đi: cùng một nút bấm, có lúc máy làm lệnh, có lúc máy trò chuyện. Với ông bà, điều này dễ gây bối rối khi nói "gọi con Hai" mà máy lại trả lời một tràng giải thích. Khi gặp tình huống đó, con cháu kiểm trong cài đặt xem nút gọi trợ lý đang gắn với công cụ nào, và chọn cách nào ông bà thấy dễ đoán nhất. Dễ đoán quan trọng hơn thông minh.
Bắt đầu cuộc trò chuyện đầu tiên
Con cháu cài ứng dụng chatbot trên máy ông bà, đăng nhập bằng tài khoản riêng của ông bà, rồi cùng ngồi làm lần đầu.
- Mở ứng dụng, tìm nút chế độ giọng nói, thường là biểu tượng sóng âm hay micro lớn. Đặt ứng dụng ở màn hình chính, chỗ dễ thấy.
- Chọn giọng đọc tiếng Việt nếu ứng dụng cho chọn, và thử vài giọng để ông bà chọn giọng nghe dễ nhất.
- Bắt đầu bằng một câu mở cho máy biết cách nói chuyện: "Bác lớn tuổi rồi, nói chậm, câu ngắn, dễ hiểu giúp bác nhé." Nhiều chatbot sẽ giữ cách nói đó trong suốt cuộc trò chuyện.
- Hỏi một câu đơn giản về chuyện ông bà quan tâm, như cách muối dưa cải hay ý nghĩa một câu tục ngữ, để ông bà quen nhịp hỏi đáp.
- Tập ngắt lời: khi máy đang nói, ông bà nói chen vào hoặc chạm vào màn hình theo cách ứng dụng quy định. Biết ngắt lời giúp ông bà không phải nghe hết một câu trả lời dài.
- Tập kết thúc: bấm nút dừng hay nút X để thoát chế độ giọng nói. Dặn ông bà luôn thoát hẳn khi không dùng, để máy không nghe tiếp.
Nếu ứng dụng có phần cài đặt cho phép ghi sẵn hướng dẫn chung, như "người dùng là người cao tuổi, trả lời ngắn, chậm, không dùng từ tiếng Anh", con cháu ghi giúp một lần để ông bà không phải dặn lại mỗi lần mở.
Những việc chatbot giọng nói giúp ông bà tốt
Đây là những việc người lớn tuổi hay dùng và thường thấy hữu ích. Câu nói mẫu xưng hô theo kiểu người lớn tuổi; ông bà đổi cho hợp với mình.
- Hỏi cách làm việc nhà. "Muối dưa cải cho giòn thì làm sao?", "Áo len giặt tay thế nào cho khỏi xù?". Câu trả lời từng bước, hỏi lại được ở bước chưa rõ.
- Giải thích từ lạ. Từ mới trên tivi, từ tiếng Anh trong tin nhắn của cháu, từ trên giấy tờ. "Chữ online nghĩa là gì?"
- Kể chuyện để kể lại cho cháu. "Kể lại chuyện Thánh Gióng ngắn gọn để bà kể cho cháu năm tuổi nghe." Ông bà nghe trước rồi kể bằng giọng của mình.
- Ôn lại kiến thức cũ. "Bài thơ Qua Đèo Ngang của ai, kể cho ông nghe." Hữu ích, nhưng thông tin lịch sử, văn học cũng có thể sai, nên với chuyện cần chính xác thì tra lại sách.
- Tập nói trước một cuộc gọi khó. "Bác muốn nhắc con trai về chuyện sửa mái nhà mà không làm nó phật ý, nên nói thế nào?"
- Hỏi về một thủ tục chung. "Làm lại thẻ bảo hiểm y tế bị mất thì nói chung cần làm gì?" Máy chỉ nói được nguyên lý chung; chi tiết hỏi cán bộ phường xã.
Điểm chung của những việc này là sai một chút thì không gây hại lớn, và ông bà có thể tự kiểm lại bằng kinh nghiệm hoặc hỏi người khác. Đó là vùng an toàn để dùng chatbot.
Nói thế nào để câu trả lời vừa tai người lớn tuổi
Chatbot hay trả lời dài, nhiều ý, có khi chen từ tiếng Anh. Với người lớn tuổi nghe bằng tai, câu trả lời dài khó nhớ hơn đọc bằng mắt nhiều. Mấy câu dặn dưới đây giúp câu trả lời gọn lại.
- Dặn độ dài. "Trả lời trong ba câu thôi." Câu trả lời ngắn dễ nghe hết, muốn biết thêm thì hỏi tiếp.
- Xin từng bước một. "Chỉ bà bước đầu tiên thôi, bà làm xong rồi hỏi bước sau." Hợp với việc nấu nướng, khâu vá, làm theo hướng dẫn.
- Xin nói lại gọn. "Nói lại cho bác ý chính trong một câu." Hữu ích sau một câu trả lời dài mà ông bà nghe sót.
- Dặn không dùng từ lạ. "Đừng dùng tiếng Anh, giải thích bằng từ dễ hiểu." Chatbot thường làm theo trong suốt cuộc trò chuyện.
- Hỏi ví dụ gần gũi. "Cho ví dụ ở chợ quê cho ông dễ hiểu." Ví dụ đời thường giúp người lớn tuổi nắm ý nhanh hơn định nghĩa.
- Hỏi lại khi nghi ngờ. "Chỗ đó có chắc không?" Câu này nên thành thói quen với mọi thông tin có số, có năm, có tên người.
Con cháu có thể viết sáu câu dặn này ra một tờ giấy dán cạnh chỗ ông bà ngồi. Sau vài tuần, ông bà sẽ tự nói mà không cần nhìn. Cách dặn tốt nhất vẫn là cách ông bà tự nghĩ ra bằng lời của mình; máy hiểu lời nói tự nhiên, không cần đúng mẫu.
Những việc không nên giao cho chatbot giọng nói
Quyết định về thuốc và điều trị. Không hỏi liều thuốc, không hỏi có nên ngừng thuốc. Câu hỏi sức khoẻ có bài riêng trong danh mục này, với ranh giới rõ ràng.
Quyết định về tiền. Không hỏi có nên gửi tiền, cho vay, đầu tư hay mua món gì đắt tiền. Chatbot không biết hoàn cảnh của ông bà và không chịu trách nhiệm.
Đọc thông tin cá nhân. Không đọc số căn cước, số tài khoản, mã xác thực, địa chỉ nhà, tên bệnh kèm tên mình. Chatbot không cần những thông tin đó để trả lời phần lớn câu hỏi.
Thay cho người thân. Chatbot nói chuyện được lâu, kiên nhẫn, không bao giờ bận. Chính vì vậy nó dễ chiếm chỗ của những cuộc gọi với con cháu, bạn bè. Dùng chatbot để chuẩn bị chuyện kể cho cháu thì tốt; dùng nó thay cuộc gọi với cháu thì không.
Kiểm chứng tin đồn khẩn cấp. Tin báo con cháu gặp nạn, tin cơ quan chức năng gọi: không hỏi chatbot, mà gọi thẳng cho người thân theo số đã lưu.
Khi chatbot nói sai mà nghe rất chắc
Chatbot tạo câu trả lời bằng cách đoán chữ tiếp theo hợp lý nhất, dựa trên lượng văn bản khổng lồ nó đã học. Cách làm này cho ra câu văn trôi chảy, nhưng không đảm bảo đúng. Đôi khi máy bịa ra một chi tiết, một năm tháng, một tên người, và đọc lên bằng giọng điềm tĩnh như mọi câu khác. Khi nghe bằng giọng, ông bà không có dấu hiệu nào để phân biệt câu đúng với câu sai.
Cách giảm rủi ro thứ nhất là hỏi lại: "Chuyện đó có chắc không, lấy ở đâu ra?". Chatbot đôi khi tự nhận là không chắc. Cách thứ hai là với chuyện quan trọng, hỏi người có hiểu biết hoặc tra nguồn tin cậy. Cách thứ ba là giải thích cho ông bà rằng chatbot giống một người nói chuyện giỏi đọc nhiều, nhưng hay nhớ nhầm, nên không tin tuyệt đối.
Với người lớn tuổi, thái độ này quan trọng hơn mọi mẹo kỹ thuật. Ông bà vốn tin vào chữ in trên báo, giọng nói trên đài, và dễ chuyển niềm tin đó sang giọng của máy. Một câu dặn nhẹ nhàng của con cháu, nhắc lại vài lần, giúp ông bà giữ được khoảng cách cần thiết.
Quyền riêng tư khi nói chuyện bằng giọng với chatbot
Khi ở chế độ giọng nói, chatbot nghe liên tục cho tới khi thoát. Nếu ông bà để chế độ này mở rồi quay sang nói chuyện với người nhà, những câu đó cũng có thể được ghi nhận như một phần cuộc trò chuyện. Dặn ông bà thoát hẳn sau khi hỏi xong.
Nội dung các cuộc trò chuyện thường được lưu trong lịch sử của tài khoản, và tuỳ dịch vụ, có thể được dùng để cải thiện mô hình theo điều khoản của hãng. Phần lớn chatbot có cài đặt tắt việc dùng dữ liệu cho mục đích này và cho xoá lịch sử. Con cháu xem phần cài đặt quyền riêng tư cùng ông bà, giải thích bằng lời đơn giản và để ông bà quyết định.
Tài khoản nên là của riêng ông bà, không dùng chung với con cháu. Dùng chung thì ông bà thấy lịch sử của con, con thấy lịch sử của ông bà, và cả hai có thể không thoải mái. Đăng nhập bằng tài khoản riêng cũng giúp chatbot giữ đúng cách nói chậm, câu ngắn mà ông bà đã dặn.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot giọng nói có cần mạng Internet không?
Có. Chế độ trò chuyện bằng giọng của chatbot xử lý trên máy chủ nên cần mạng ổn định; mạng chập chờn làm máy ngắt quãng, trả lời chậm hoặc dừng giữa chừng. Ở nhà nên dùng Wi-Fi; ở vùng sóng yếu, chế độ này có thể không dùng được tốt.
Ông bà nói giọng địa phương thì chatbot có hiểu không?
Chatbot thường hiểu khá tốt vì đoán theo cả câu, không chỉ từng chữ, nên giọng địa phương ít ảnh hưởng hơn so với câu lệnh ngắn. Nếu máy hiểu sai, ông bà nói lại bằng từ khác. Bài về chuyện máy không hiểu giọng người già trong danh mục này có thêm cách chỉnh.
Có nên để ông bà dùng chatbot để đỡ buồn khi ở một mình không?
Nói chuyện vài câu cho vui thì được, nhưng chatbot không thay được con cháu và bạn bè. Nếu ông bà cô đơn, cách giúp thật là gọi điện thường xuyên hơn, kết nối với câu lạc bộ, hàng xóm. Danh mục kết nối với người thân và cộng đồng của trang có nhiều cách làm.
Bản miễn phí có đủ cho ông bà dùng không?
Với nhu cầu hỏi đáp, giải thích, kể chuyện hằng ngày, bản miễn phí của nhiều chatbot thường đủ dùng, có thể kèm giới hạn số lượt. Nếu ông bà gặp lời mời nâng cấp, dặn ông bà không bấm đồng ý mà hỏi con cháu trước.
Làm sao để chatbot nói chậm hơn?
Dặn ngay ở câu đầu: "nói chậm, câu ngắn". Một số ứng dụng có thêm tuỳ chọn tốc độ giọng đọc trong cài đặt. Nếu máy vẫn nói nhanh, ông bà ngắt lời và nhắc lại yêu cầu; máy không phật ý.
Chatbot có nhớ những gì ông bà đã kể lần trước không?
Tuỳ chatbot và cài đặt. Một số chỉ nhớ trong một cuộc trò chuyện, một số có bộ nhớ dài hạn lưu lại thông tin qua nhiều lần. Kiểm phần cài đặt bộ nhớ, và đó cũng là lý do không nên kể thông tin cá nhân nhạy cảm cho máy.