Với ông bà nghe kém, cách con cháu nói quan trọng không kém việc có máy trợ thính hay không. Gọi tên trước khi nói, nhìn thẳng vào mặt, nói chậm và rõ thay vì hét, đổi cách diễn đạt thay vì lặp nguyên câu, ngồi ở chỗ có ánh sáng chiếu vào mặt người nói: những điều nhỏ này giúp ông bà hiểu nhiều hơn hẳn mà không cần thiết bị nào.
Nghe kém làm người lớn tuổi dần rút khỏi những cuộc trò chuyện chung, rồi bị coi là "khó tính", "lẩm cẩm". Bài này gom những cách nói và sắp xếp chỗ ngồi đã được các chuyên viên thính học khuyến nghị rộng rãi, kèm cách dùng công cụ một cách tế nhị. Bài không thay buổi khám tai mũi họng; nếu ông bà nghe kém hơn trước, hãy đưa đi khám.
Nghe kém do tuổi: nghe thấy tiếng nhưng không rõ chữ
Nhiều người lớn tuổi nói "bố có điếc đâu, tại con nói lí nhí". Câu đó có phần đúng. Nghe kém liên quan đến tuổi thường bắt đầu từ những âm cao, như các phụ âm "s", "x", "ch", "th", trong khi các nguyên âm trầm hơn vẫn nghe được. Kết quả là ông bà nghe thấy có người nói, nghe đủ to, nhưng chữ bị nhoè, phải đoán. Nói to hơn chỉ làm nguyên âm to hơn, phụ âm vẫn khó nghe.
Chỗ ồn làm mọi thứ tệ hơn. Người nghe bình thường lọc được tiếng nói giữa tiếng quạt, tiếng tivi, tiếng xe ngoài đường; người nghe kém thì khả năng lọc này giảm, nên bữa cơm đông người là lúc khó nghe nhất, dù đó lại là lúc cả nhà muốn ông bà tham gia nhất. Mệt mỏi, buổi tối, cảm cúm cũng khiến nghe kém hơn.
Hiểu cơ chế này giúp con cháu đổi cách cư xử: không trách ông bà "lúc nghe lúc không", không nghĩ ông bà giả vờ. Việc ông bà nghe được câu này mà không nghe được câu kia là bình thường, phụ thuộc vào âm trong câu, người nói, tiếng ồn lúc đó. Nguyên nhân cụ thể và mức độ nghe kém của từng người chỉ biết được khi đo thính lực ở cơ sở tai mũi họng.
Cách nói giúp ông bà hiểu ngay lần đầu
Gọi tên hoặc chạm nhẹ trước khi nói. Để ông bà biết bạn đang nói với mình và quay sang nhìn. Câu đầu tiên nói khi ông bà chưa chú ý gần như luôn bị mất.
Nhìn thẳng mặt, ngang tầm mắt. Người nghe kém đọc khẩu hình và nét mặt nhiều hơn họ nghĩ. Đừng nói vọng từ phòng khác, đừng nói khi đang quay lưng rửa bát, đừng vừa nói vừa nhìn điện thoại.
Nói chậm hơn một chút, rõ từng chữ, không hét. Hét làm méo khẩu hình và nghe như đang cáu. Nói to vừa phải, rõ ràng, ngắt câu là đủ.
Câu ngắn, một ý một lần. "Chiều mai, ba giờ, con đưa mẹ đi khám" dễ hiểu hơn một câu dài nhiều mệnh đề.
Không hiểu thì đổi cách nói, đừng lặp nguyên câu. Nếu ông bà không nghe được câu "mai đi chợ không", lặp lại y nguyên ba lần vẫn mắc đúng những âm đó. Thử "sáng mai, mẹ có muốn ra chợ với con không".
Báo chủ đề khi đổi chuyện. "Giờ nói chuyện thằng Tí nhé" giúp ông bà đoán đúng các chữ tiếp theo, vì nghe kém dựa nhiều vào ngữ cảnh.
Không che miệng. Tay, cốc nước, đồ ăn trong miệng, cả khẩu trang đều che mất khẩu hình. Nói xong mới ăn tiếp.
Sắp xếp chỗ ngồi cho từng tình huống
Vị trí ngồi quyết định ông bà nghe được bao nhiêu. Bảng dưới gợi ý cho những tình huống hay gặp trong gia đình Việt.
| Tình huống | Cách sắp xếp | Lý do |
|---|---|---|
| Bữa cơm gia đình | Ông bà ngồi giữa, nhìn thấy mặt nhiều người nhất, lưng quay về phía tường | Thấy được ai đang nói, giảm tiếng vọng phía sau |
| Ngồi trò chuyện ở phòng khách | Người nói ngồi đối diện, ánh sáng cửa sổ chiếu vào mặt người nói chứ không chiếu sau lưng | Mặt người nói không bị tối, dễ đọc khẩu hình |
| Xem tivi cùng nhau | Giảm tiếng tivi khi nói chuyện, hoặc tạm dừng; bật phụ đề | Tiếng tivi lấn át tiếng nói |
| Đi xe, ngồi sau xe máy | Hạn chế nói chuyện khi đang chạy; dừng xe nếu cần nói việc quan trọng | Gió và tiếng động cơ gần như che hết lời |
| Ăn ở quán, đám cưới, đám giỗ | Chọn bàn góc, xa loa, xa bếp; người thân ngồi cạnh bên tai nghe tốt hơn | Giảm tiếng ồn nền, có người nhắc lại |
| Ông bà nghe kém một bên | Ngồi về phía tai nghe tốt hơn | Lời nói tới thẳng tai còn nghe được |
Ánh sáng thường bị bỏ quên. Nhiều nhà để ông bà ngồi quay mặt ra cửa, người nói ngồi quay lưng ra cửa, nên mặt người nói thành bóng tối, ông bà không đọc được khẩu hình. Đổi chỗ ngồi là cách rẻ nhất để cải thiện.
Những điều nên tránh dù không cố ý
Có những phản ứng rất tự nhiên của người nghe bình thường nhưng làm ông bà tổn thương hoặc thu mình lại.
- Nói "thôi, không có gì đâu" khi ông bà hỏi lại. Với ông bà, câu đó nghĩa là bị gạt ra ngoài.
- Nói về ông bà trước mặt như thể ông bà vắng mặt, kiểu "bà nghe gì đâu mà nói".
- Cười khi ông bà nghe nhầm, dù là cười vui. Người lớn tuổi rất nhạy với chuyện bị cười.
- Trả lời hộ ông bà khi người ngoài hỏi chuyện ông bà. Hãy nhắc lại câu hỏi cho ông bà và để ông bà tự trả lời.
- Hét từ xa rồi trách ông bà không trả lời.
- Quyết định mọi thứ thay ông bà vì "nói mãi không nghe". Nghe kém không làm mất khả năng tự quyết.
- Lắp thiết bị, đổi cài đặt điện thoại của ông bà mà không hỏi.
Nếu lỡ, xin lỗi và giải thích lại. Ông bà sẽ bớt ngại hỏi lại khi thấy con cháu kiên nhẫn, và đó là điều kiện để mọi công cụ khác phát huy tác dụng.
Khi ông bà không chịu nhận mình nghe kém
Nhiều người lớn tuổi không muốn thừa nhận nghe kém, vì gắn nó với già yếu, hoặc vì sợ phải đeo máy "cho người ta biết". Ép buộc thường phản tác dụng. Cách hiệu quả hơn là nói về những tình huống cụ thể ông bà đang gặp khó, chẳng hạn "con thấy bố hay bỏ lỡ điện thoại của chú, mình thử xem có cách gì không", thay vì nói "bố bị điếc rồi".
Một cách nhẹ nhàng là đề nghị đi khám tổng quát, trong đó có khám tai mũi họng, thay vì một buổi "đi khám điếc". Hoặc rủ ông bà cùng đi đo thính lực với con, như một việc cả hai cùng làm. Người lớn tuổi thường dễ đồng ý hơn khi không bị đặt vào vị trí người bệnh.
Nếu ông bà vẫn từ chối, hãy tôn trọng. Con cháu vẫn có thể đổi cách nói, sắp lại chỗ ngồi, bật phụ đề tivi, mà không cần ông bà "nhận bệnh". Theo thời gian, khi thấy cuộc sống dễ chịu hơn, nhiều người tự đề nghị đi khám. Nếu nghe kém xuất hiện đột ngột, kèm chóng mặt, đau tai hay ù tai một bên, đó là lý do đi khám sớm, không nên chờ.
Quy ước cả nhà và dạy trẻ con nói chuyện với ông bà
Các mẹo trên chỉ phát huy khi cả nhà cùng làm, kể cả trẻ con. Một buổi họp gia đình ngắn có thể chốt vài quy ước:
- Ai muốn nói với ông bà thì đi tới gần, gọi tên, chờ ông bà nhìn rồi mới nói.
- Trong bữa cơm, mỗi lúc một người nói; khi chuyện vui, có người tóm tắt lại cho ông bà.
- Thông tin quan trọng như lịch khám, giờ con về, tiền điện nước thì viết ra bảng trong bếp hoặc nhắn vào nhóm gia đình.
- Dạy trẻ con nói với ông bà: đứng trước mặt, nói chậm, không hét, ông bà không nghe thì nói lại bằng cách khác. Trẻ học rất nhanh nếu người lớn làm mẫu.
- Nếu nhà có điện thoại hay máy tính bảng dùng chung, bật phụ đề trực tiếp khi ông bà muốn tham gia câu chuyện dài, và để ông bà tự bật tắt.
Bạn có thể nhờ AI soạn một tờ quy ước ngắn, chữ to để dán trong nhà. Câu lệnh mẫu: "Soạn giúp năm quy ước ngắn gọn, giọng thân mật, để cả nhà giao tiếp tốt hơn với ông bà nghe kém, mỗi quy ước dưới hai mươi chữ, dễ cho trẻ tiểu học hiểu". Không cần đưa tên, tuổi hay tình trạng sức khoẻ của ông bà vào câu lệnh.
Vài công cụ nhỏ giúp trò chuyện trong nhà
Bảng viết xoá được. Một tấm bảng trắng nhỏ treo trong bếp hoặc cạnh giường là công cụ rẻ và chắc nhất. Giờ đi khám, tên người sắp đến chơi, món cần mua đều viết lên đó. Không hết pin, không chép sai, ông bà nhìn lại được bất cứ lúc nào.
Phụ đề trực tiếp trên máy tính bảng. Một máy tính bảng dựng trên giá, chữ to, bật phụ đề khi cả nhà ngồi nói chuyện lâu. Chọn lúc ông bà muốn dùng, đừng bật suốt. Bài về phụ đề trực tiếp trong cùng chuyên mục có hướng dẫn chi tiết.
Micro cài áo cho người nói. Nếu ông bà có máy trợ thính kết nối được với điện thoại, một số hệ thống cho phép dùng micro rời hoặc chính điện thoại làm micro đặt gần người nói, âm thanh truyền thẳng vào tai. Hữu ích khi đi ăn ở quán đông. Hỏi nơi cấp máy về khả năng này.
Bộ khuếch đại âm thanh cá nhân. Có loại thiết bị nhỏ gồm micro và tai nghe để khuếch đại tiếng nói. Chúng không phải máy trợ thính, không được chỉnh theo thính lực từng người. Trước khi dùng thường xuyên, nên đưa ông bà đi đo thính lực để được tư vấn đúng loại.
Đèn đủ sáng ở chỗ trò chuyện. Một bóng đèn sáng hơn ở bàn ăn hay ghế ngồi chiều tối giúp ông bà đọc khẩu hình. Đây là thay đổi ít ai nghĩ tới nhưng có tác dụng rõ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói to vào tai ông bà cho dễ nghe không?
Không nên nói sát và to vào tai. Âm thanh quá gần và quá to có thể gây khó chịu, méo tiếng, và ông bà mất khẩu hình để đọc. Nói rõ, to vừa phải, từ khoảng cách một sải tay, mặt đối mặt thường hiệu quả hơn. Nếu ông bà nghe kém một bên, ngồi về phía tai nghe tốt hơn.
Ông bà nghe được tiếng con trai mà không nghe được tiếng con gái, có lạ không?
Không lạ. Giọng trầm thường dễ nghe hơn với nhiều người nghe kém do tuổi, vì phần nghe kém thường bắt đầu ở âm cao. Người có giọng cao có thể thử nói chậm hơn, rõ hơn, nhìn thẳng mặt. Mức độ cụ thể ở từng người cần đo thính lực mới biết.
Đeo máy trợ thính rồi thì có cần đổi cách nói nữa không?
Vẫn cần. Máy trợ thính giúp nhiều nhưng không đưa thính lực về như cũ, nhất là ở chỗ ồn. Những cách như nhìn mặt, nói rõ, giảm tiếng ồn vẫn giúp người đeo máy hiểu tốt hơn và đỡ mệt khi trò chuyện lâu.
Ông bà hay giả vờ hiểu, gật đầu cho qua, làm sao biết?
Nếu ông bà trả lời lệch câu hỏi, cười gật ở những chỗ không cần, hoặc sau đó không làm đúng điều đã thống nhất, có thể ông bà đã không nghe rõ. Với việc quan trọng, nhờ ông bà nhắc lại bằng lời của mình, và ghi ra giấy để ông bà đọc lại.
Nghe kém có liên quan đến trí nhớ của người già không?
Các nghiên cứu ghi nhận có mối liên hệ giữa nghe kém và suy giảm nhận thức ở người cao tuổi, nhưng cơ chế và mức độ vẫn đang được nghiên cứu. Đây là thêm một lý do để đi khám và xử lý nghe kém sớm. Những lo lắng về trí nhớ cần hỏi bác sĩ, không tự kết luận.
Có nên dùng ứng dụng "đo thính lực" trên điện thoại cho ông bà không?
Các ứng dụng kiểm tra nghe có thể gợi ý có vấn đề hay không, nhưng không thay được đo thính lực ở cơ sở y tế, nơi có phòng cách âm và thiết bị chuẩn. Kết quả ứng dụng chỉ nên coi là lý do để đi khám, không dùng để tự kết luận mức độ.