Trình đọc màn hình là phần mềm có sẵn trong điện thoại, đọc to mọi thứ ngón tay chạm vào và cho phép điều khiển máy bằng cử chỉ thay vì nhìn. Trên máy Android, tính năng này thường mang tên TalkBack; trên iPhone là VoiceOver. Cả hai đều miễn phí, không phải tải thêm, và đều đọc được tiếng Việt nếu cài đúng giọng. Với người mù hoặc người nhìn còn rất ít, đây là cánh cửa chính để gọi điện, nhắn tin, nghe tin tức và dùng các ứng dụng AI mô tả ảnh.
Bài này dành cho người khiếm thị mới làm quen và người thân đang ngồi cạnh giúp cài đặt. Phần khó nhất không phải bật tính năng mà là tuần đầu tiên: máy bỗng nói liên tục, chạm một lần không mở được gì, người hướng dẫn quen nhìn nên chỉ tay vào màn hình thay vì nói bằng lời. Cuối bài có lộ trình bảy ngày, mỗi ngày một nhóm kỹ năng nhỏ.
Trình đọc màn hình làm việc thế nào và khác gì chế độ đọc to
Điện thoại thông thường hoạt động theo kiểu nhìn rồi chạm: mắt tìm biểu tượng, ngón tay chạm đúng chỗ là mở. Trình đọc màn hình đổi lại quy tắc đó thành chạm để nghe, chạm đúp để làm. Ngón tay lướt tới đâu, máy đọc tên nút hoặc dòng chữ ở đó, kèm loại của nó, ví dụ "Tin nhắn, nút" hay "Ô tìm kiếm, đang sửa". Khi đã nghe đúng thứ mình cần, người dùng chạm hai lần liên tiếp ở bất kỳ chỗ nào trên màn hình để kích hoạt mục đang được chọn.
Cách này nghe chậm hơn nhưng có một lợi thế lớn: người dùng không cần biết nút nằm ở góc nào. Họ có thể vuốt sang phải để máy nhảy lần lượt qua từng mục, giống như đọc từng dòng trong một danh sách. Sau vài tuần, nhiều người dùng thành thạo vuốt và nghe ở tốc độ đọc rất nhanh mà người nhìn bình thường nghe không kịp.
Cần phân biệt với các tính năng đọc to khác. Chế độ "đọc màn hình" hay "chọn để nói" chỉ đọc đoạn chữ khi được yêu cầu, còn thao tác vẫn theo kiểu nhìn rồi chạm; nó hợp với người nhìn kém còn thấy biểu tượng nhưng mỏi mắt khi đọc chữ. Trình đọc màn hình đầy đủ thì thay đổi cả cách chạm, nên người còn nhìn khá tốt bật lên thường thấy vướng. Chọn sai loại là lý do phổ biến khiến người lớn tuổi bỏ cuộc sau một buổi.
Bật lần đầu và đặt phím tắt để tắt mở nhanh
Tên mục và vị trí thay đổi theo hãng máy và phiên bản hệ điều hành, nên hãy coi các bước dưới đây là đường đi chung, rồi kiểm trên chính máy của mình. Người thân nhìn được nên làm bước này cùng người khiếm thị, nói to từng thao tác.
- Mở Cài đặt, tìm mục Hỗ trợ tiếp cận (có máy ghi là Trợ năng). Trên iPhone, mục VoiceOver nằm ngay trong đó; trên Android, TalkBack có thể nằm trong nhóm "Trình đọc màn hình" hoặc "Ứng dụng đã cài".
- Trước khi bật, đặt phím tắt trợ năng. Trên iPhone, chọn VoiceOver cho thao tác bấm nhanh ba lần nút sườn hoặc nút Home. Trên nhiều máy Android, phím tắt là giữ cả hai nút âm lượng trong vài giây. Phím tắt này giúp người thân tắt nhanh khi cần hỗ trợ bằng mắt, rồi bật lại.
- Bật trình đọc màn hình. Máy sẽ hỏi xác nhận; từ lúc này, chạm một lần chỉ để nghe, muốn bấm "Đồng ý" phải chạm vào nút đó rồi chạm đúp.
- Vào phần cài đặt của chính trình đọc màn hình, chọn giọng tiếng Việt. Nếu máy chưa có, tải giọng trong mục chuyển văn bản thành giọng nói. Thử vài giọng và chọn giọng nghe rõ nhất với người dùng, không phải giọng người thân thích.
- Giảm tốc độ đọc xuống mức chậm trong tuần đầu, tăng dần khi đã quen. Nhiều người dùng lâu năm để tốc độ rất cao, nhưng người mới cần nghe rõ từng chữ.
- Bật chế độ hướng dẫn hoặc bài tập cử chỉ có sẵn, nếu máy có. Đây là nơi tập an toàn, chạm sai không mở nhầm gì.
Một lưu ý thực tế: sau khi bật, mở khoá máy bằng mã số cũng đổi cách. Người dùng chạm vào từng chữ số để nghe, rồi chạm đúp để nhập. Nên đổi sang mã sáu số dễ nhớ hoặc dùng vân tay trước khi bật, để không bị kẹt ở màn hình khoá ngay ngày đầu.
Năm cử chỉ cốt lõi cần thuộc trong ba ngày đầu
Mỗi hệ điều hành có hàng chục cử chỉ, nhưng năm thao tác dưới đây đủ để gọi điện, nhắn tin và mở ứng dụng. Học thuộc năm cái này trước, những cử chỉ còn lại để sau.
| Việc muốn làm | Cử chỉ thường dùng | Ghi chú khi tập |
|---|---|---|
| Nghe một mục | Chạm một lần hoặc kéo ngón tay chậm trên màn hình | Kéo chậm như dò chữ nổi, máy đọc từng thứ ngón tay đi qua |
| Chuyển sang mục kế tiếp hoặc lùi lại | Vuốt nhanh sang phải hoặc sang trái bằng một ngón | Vuốt dứt khoát, không đè lâu; đây là cử chỉ dùng nhiều nhất |
| Mở, bấm, chọn | Chạm đúp ở bất kỳ đâu trên màn hình | Không cần chạm đúng vị trí nút, chỉ cần mục đó đang được đọc |
| Cuộn danh sách dài | Vuốt bằng hai ngón trên Android, ba ngón trên iPhone | Kiểm lại trên máy mình vì phiên bản mới có thể đổi |
| Quay lại hoặc về màn hình chính | Có cử chỉ riêng theo máy, ví dụ vuốt hình chữ L hoặc dùng nút về | Tập nhiều lần để không bị "lạc" trong ứng dụng |
Ngoài năm cử chỉ trên, iPhone có một thao tác nên biết sớm: chạm đúp bằng hai ngón để nghe hoặc tắt cuộc gọi, dừng hoặc phát nhạc. Trên Android, nhiều máy có menu cử chỉ mở bằng một thao tác vuốt đặc biệt, chứa các lệnh như đọc từ đầu trang. Thứ tự học quan trọng hơn số lượng: thành thạo vuốt và chạm đúp rồi mới học thêm.
Những lỗi tuần đầu khiến người mới muốn bỏ cuộc
Người hướng dẫn chỉ tay thay vì nói. Người nhìn được quen nói "bấm vào đây này" rồi cầm tay người khiếm thị đặt lên nút. Cách đó không để lại gì trong trí nhớ. Hãy nói bằng lời có thể làm lại một mình: "Vuốt phải ba lần, nghe chữ Danh bạ thì chạm đúp".
Chạm một lần rồi chờ máy mở. Thói quen cũ rất mạnh, nhất là với người từng nhìn được. Nhắc lại nhiều lần quy tắc nghe trước, chạm đúp sau, và đừng sốt ruột khi người dùng chạm sai.
Máy nói quá nhiều. Mặc định, trình đọc màn hình đọc cả gợi ý sử dụng sau mỗi nút. Khi đã quen, có thể tắt gợi ý và giảm mức chi tiết để máy chỉ đọc tên nút, đỡ rối tai.
Màn hình chính quá nhiều biểu tượng. Dọn màn hình chính chỉ còn năm đến tám ứng dụng hay dùng, xếp theo thứ tự cố định. Vuốt qua tám mục dễ nhớ hơn nhiều so với vuốt qua bốn mươi mục.
Ứng dụng có nút không tên. Một số ứng dụng không được thiết kế tốt, máy chỉ đọc "nút" hoặc "không có nhãn". Đây là lỗi của ứng dụng, không phải của người dùng. iPhone cho phép đặt tên riêng cho nút đó; trên Android, một số phiên bản có tính năng tự đoán nhãn bằng AI, nhưng phải kiểm lại vì có thể đoán sai.
Gọi điện, nhắn tin và dùng AI bằng trình đọc màn hình
Khi đã thuộc cử chỉ cốt lõi, ba việc nên tập tiếp theo là những việc người dùng làm hằng ngày. Mỗi việc nên tập cho tới khi tự làm được mà không cần ai nhắc.
- Gọi người thân: lưu danh bạ với tên ngắn, không trùng âm, ví dụ "Con Hoa" thay vì nhiều người cùng tên Hoa. Đặt các số quan trọng vào mục yêu thích để chỉ vuốt vài lần là tới.
- Nhắn tin bằng giọng nói: khi bàn phím bật lên, tìm nút micro để đọc tin nhắn thay vì gõ từng chữ. Nghe lại toàn bộ tin trước khi gửi, vì nhận dạng giọng nói có thể sai tên riêng.
- Nghe tin nhắn đến: trình đọc màn hình đọc thông báo trên màn hình khoá. Nếu không muốn người bên cạnh nghe, dùng tai nghe hoặc tắt đọc nội dung thông báo khi khoá máy.
- Dùng chatbot AI: các ứng dụng chatbot phổ biến hiện đều có thể dùng với trình đọc màn hình, thường có chế độ trò chuyện bằng giọng. Hỏi những câu như "Đọc giúp nội dung ảnh vừa chụp và cho biết có số tiền nào không". Không đưa ảnh có số căn cước, số tài khoản đầy đủ hay giấy tờ bệnh án vào chatbot công cộng.
- Che màn hình khi ở nơi đông người: iPhone có tính năng tắt hiển thị nhưng vẫn đọc (màn che), Android có tính năng tương tự tuỳ máy. Người khác nhìn vào chỉ thấy màn hình đen, còn người dùng vẫn nghe bình thường.
Với ngân hàng điện tử và ví điện tử, nên tập cùng người tin cậy vài lần đầu, vì giao diện thay đổi theo bản cập nhật và một số nút có thể không được đọc rõ. Không ai, kể cả người tự xưng là nhân viên ngân hàng, cần biết mã OTP của bạn.
Lộ trình bảy ngày cho người mới và người thân hỗ trợ
Lộ trình dưới đây là gợi ý cho người mới bị giảm thị lực hoặc lần đầu dùng điện thoại cảm ứng. Mỗi ngày 20 đến 30 phút là đủ; tập quá lâu dễ mệt và nản.
- Ngày 1: bật trình đọc màn hình, chọn giọng tiếng Việt, tập chạm để nghe và kéo ngón tay dò khắp màn hình chính.
- Ngày 2: tập vuốt phải, vuốt trái và chạm đúp. Mở và đóng một ứng dụng quen như Đồng hồ hay Máy tính.
- Ngày 3: tập mở khoá máy, gọi một người trong mục yêu thích, nghe và kết thúc cuộc gọi.
- Ngày 4: tập cuộn danh sách, tìm một tên trong danh bạ bằng ô tìm kiếm, đọc tên bằng giọng nói.
- Ngày 5: tập nhắn tin bằng giọng nói, nghe lại và sửa một từ sai.
- Ngày 6: tập quay về màn hình chính từ bất kỳ đâu, mở trung tâm thông báo và nghe tin nhắn mới.
- Ngày 7: tự làm lại mọi việc của sáu ngày trước mà không có ai nhắc; ghi lại những chỗ còn vướng để hỏi.
Nếu người dùng còn nhìn được một phần, có thể kết hợp với phóng to và chữ lớn, nhưng nên quyết định dựa trên việc họ làm được gì thoải mái hơn, không dựa trên mức thị lực trên giấy. Hội người mù ở nhiều tỉnh, thành có lớp dạy dùng điện thoại cho hội viên; hỏi hội ở địa phương là cách nhanh để có người hướng dẫn quen việc. Nếu thị lực đang giảm nhanh, việc đầu tiên vẫn là đi khám chuyên khoa mắt.
Câu hỏi thường gặp
Trình đọc màn hình có tốn tiền hay phải tải ứng dụng không?
Không. TalkBack trên Android và VoiceOver trên iPhone đều là tính năng có sẵn, miễn phí. Một số máy Android đời cũ có thể cần cập nhật hoặc tải bản mới của bộ trợ năng từ kho ứng dụng chính thức. Giọng tiếng Việt cũng thường tải miễn phí trong cài đặt chuyển văn bản thành giọng nói.
Người lớn tuổi chưa từng dùng điện thoại cảm ứng có học được không?
Được, nhưng nên đi chậm hơn lộ trình trong bài, chia thành hai tuần. Người từng dùng điện thoại bàn phím thường tiếp thu tốt vì quen ghi nhớ thứ tự. Quan trọng là màn hình chính thật gọn và người hướng dẫn kiên nhẫn, nói bằng lời thay vì cầm tay làm hộ.
Bật nhầm trình đọc màn hình rồi không tắt được thì làm sao?
Dùng phím tắt trợ năng nếu đã đặt: bấm nhanh ba lần nút sườn trên iPhone, hoặc giữ hai nút âm lượng trên nhiều máy Android. Nếu chưa đặt, vào Cài đặt bằng cách chạm để nghe rồi chạm đúp, tìm mục trình đọc màn hình và tắt. Một số máy còn cho phép ra lệnh tắt bằng trợ lý giọng nói.
Trình đọc màn hình có đọc được tin nhắn Zalo, Messenger không?
Phần lớn nội dung trong các ứng dụng nhắn tin phổ biến được đọc, nhưng mức độ phụ thuộc vào từng phiên bản ứng dụng. Có lúc một vài nút biểu tượng không có tên. Khi gặp, hãy ghi lại vị trí nút theo thứ tự vuốt, hoặc đặt tên riêng cho nút nếu máy hỗ trợ, và kiểm lại sau mỗi lần ứng dụng cập nhật.
Người nhìn kém một phần có nên dùng trình đọc màn hình không?
Tuỳ việc. Nếu còn đọc được chữ khi phóng to, các tính năng phóng to, chữ lớn, tương phản cao thường nhanh và dễ chịu hơn. Trình đọc màn hình hợp khi mắt mỏi nhanh, thị lực đang giảm, hoặc cần đọc văn bản dài. Nhiều người dùng kết hợp cả hai theo từng tình huống.
Có cách nào để người khác không nghe được máy đọc gì không?
Dùng tai nghe có dây hoặc không dây là cách đơn giản nhất. Ngoài ra có thể bật màn che để màn hình tối trong khi máy vẫn đọc, và tắt chế độ đọc nội dung thông báo khi máy đang khoá. Khi nhập mã ngân hàng ở nơi đông người, nên dùng tai nghe.