Người nhìn kém nhưng vẫn còn dùng được mắt thường không cần trình đọc màn hình ngay; điều họ cần trước là điện thoại được chỉnh để chữ và hình đủ to, đủ đậm, đủ tương phản. Các hệ điều hành hiện nay có sẵn một bộ công cụ cho việc này: phóng to toàn màn hình bằng cử chỉ, kính lúp dùng máy ảnh, chữ đậm, tăng tương phản, đảo màu và lọc màu. Chỉnh đúng có thể giúp một người đang phải nheo mắt, đưa máy sát mặt quay về đọc tin nhắn thoải mái.
Bài này khác với việc chỉnh điện thoại cho người già dễ dùng nói chung. Ở đây là nhu cầu của mắt: người bị đục thuỷ tinh thể chờ mổ, người có bệnh lý võng mạc, người nhìn mờ một vùng, người chói mắt dưới ánh sáng mạnh. Mỗi kiểu nhìn kém hợp với một nhóm cài đặt khác nhau, nên cách hiệu quả là thử từng cái và để chính người dùng quyết định.
Bắt đầu từ việc hỏi người dùng thấy khó ở đâu
Người thân thường mở cài đặt và tăng mọi thứ lên mức tối đa. Kết quả là chữ to tới mức một dòng chỉ còn hai chữ, nút bấm tràn ra ngoài màn hình, và người dùng phải cuộn liên tục. Cách tốt hơn là ngồi xuống cùng họ, mở một tin nhắn và hỏi những câu cụ thể: chữ có mờ không, hay rõ nhưng nhỏ; màu nền trắng có làm chói không; có vùng nào trên màn hình nhìn không thấy không.
Câu trả lời sẽ chỉ ra hướng đi. Chữ rõ nhưng nhỏ thì tăng cỡ chữ và chữ đậm là đủ. Chữ mờ, nhoè thì tương phản quan trọng hơn kích cỡ. Chói, mỏi mắt dưới ánh sáng thì chế độ tối, giảm điểm trắng hoặc đảo màu giúp nhiều. Thấy rõ một phần màn hình nhưng mất một vùng thì phóng to bằng cửa sổ hoặc kính lúp, để người dùng di chuyển vùng nhìn tới chỗ mình thấy rõ.
Không có bộ cài đặt chuẩn cho mọi người nhìn kém. Hai người cùng chẩn đoán vẫn có thể thích hai cách chỉnh khác nhau. Cũng không nên dùng các cài đặt này để thay việc khám mắt: nếu thị lực giảm nhanh, nhìn méo hình, thấy chớp sáng hoặc có màn che trước mắt, cần đi khám chuyên khoa mắt sớm, không chờ điện thoại chỉnh xong.
Bảng chọn cài đặt theo kiểu nhìn kém
Bảng dưới đây ghép từng khó khăn thường gặp với các cài đặt nên thử trước. Tên gọi trên máy có thể khác đôi chút giữa Android và iPhone, và giữa các hãng.
| Khó khăn người dùng kể | Nên thử trước | Có thể thêm |
|---|---|---|
| Chữ rõ nhưng quá nhỏ | Tăng cỡ chữ hệ thống, bật chữ đậm | Phóng to hiển thị để nút và biểu tượng cùng to lên |
| Chữ mờ, nhoè, thiếu nét | Tăng tương phản, chữ đậm, chữ có viền | Chế độ tối hoặc đảo màu nếu nền trắng làm nhoè thêm |
| Chói, mỏi mắt dưới ánh sáng | Chế độ tối, giảm độ sáng tối đa, giảm điểm trắng | Lọc màu ấm vào buổi tối |
| Mất một vùng nhìn, phải nhìn lệch | Phóng to dạng cửa sổ hoặc kính lúp | Đặt các nút hay dùng ở phía còn nhìn rõ |
| Khó phân biệt một số màu | Lọc màu theo kiểu khó phân biệt | Tránh dựa vào màu, bật hình dạng nút hoặc ký hiệu bật tắt |
| Đọc chữ trên giấy, bao bì khó | Ứng dụng kính lúp dùng máy ảnh, bật đèn | Đọc chữ bằng giọng nói nếu đoạn dài |
Một mẹo khi thử: mỗi lần chỉ đổi một cài đặt, rồi để người dùng dùng thử trong một hai ngày với việc thật như đọc tin nhắn, xem giờ, gọi điện. Đổi năm thứ cùng lúc sẽ không biết cái nào có ích, cái nào gây rối.
Phóng to toàn màn hình và kính lúp: hai công cụ hay bị nhầm
Phóng to màn hình là kính lúp đặt trên chính giao diện điện thoại. Sau khi bật trong mục Hỗ trợ tiếp cận, người dùng dùng một cử chỉ để phóng to phần đang xem, ví dụ chạm đúp bằng ba ngón trên iPhone, hoặc chạm ba lần hay bấm nút trợ năng trên nhiều máy Android. Khi đã phóng, kéo bằng hai hoặc ba ngón để di chuyển vùng nhìn. Cách này hợp khi cần nhìn kỹ một chi tiết như số tiền, mã xác nhận, ngày hẹn.
Có hai kiểu phóng: toàn màn hình và cửa sổ. Phóng toàn màn hình giống đưa mắt sát vào màn hình, dễ "lạc" vì không thấy phần còn lại. Phóng dạng cửa sổ chỉ phóng một khung nhỏ di chuyển được, phần còn lại giữ nguyên, nhiều người nhìn mất một vùng thấy dễ định hướng hơn.
Kính lúp là ứng dụng dùng máy ảnh để phóng to đồ vật thật. Thay vì phóng giao diện, nó biến điện thoại thành kính lúp điện tử: đưa máy ảnh về phía tờ hoá đơn, hộp thuốc, đồng hồ điện, rồi phóng to, bật đèn, tăng tương phản hoặc đảo màu trên hình ảnh. Có thể chụp lại khung hình để đọc kỹ mà không cần cầm máy đứng yên.
Đặt phím tắt cho cả hai. Nên gán phóng to và kính lúp vào phím tắt trợ năng hoặc nút trợ năng nổi trên màn hình, để mở được trong một hai giây khi cần đọc gấp. Người dùng không nên phải đi qua năm tầng cài đặt mới tới được kính lúp.
Chữ, màu và độ sáng: những thay đổi nhỏ nhưng thấy rõ
Nhóm cài đặt này dễ bị bỏ qua vì nằm rải rác ở nhiều mục, nhưng với người có thị lực kém, tác dụng cộng dồn của chúng rất đáng kể.
- Cỡ chữ và chữ đậm: tăng cỡ chữ hệ thống trước, rồi bật chữ đậm. Chữ đậm thường giúp nhiều hơn tăng thêm một cỡ, vì nét dày dễ nhận ra hơn khi mắt nhìn nhoè.
- Phóng to hiển thị: khác với cỡ chữ, tuỳ chọn này làm to mọi thứ: biểu tượng, nút, khoảng cách. Hợp với người khó bấm trúng nút nhỏ, nhưng màn hình chứa ít nội dung hơn.
- Tăng tương phản và giảm trong suốt: làm nền và chữ tách bạch hơn, bỏ hiệu ứng mờ đục phía sau các bảng menu. Người đục thuỷ tinh thể thường thấy rõ khác biệt.
- Hình dạng nút: một số máy cho phép gạch chân hoặc đóng khung các nút chữ, để biết chỗ nào bấm được mà không phải đoán theo màu.
- Chế độ tối và đảo màu: chế độ tối đổi giao diện sang nền đen chữ sáng nhưng giữ màu ảnh; đảo màu thông minh đảo giao diện mà cố giữ ảnh không bị đảo. Người chói mắt nên thử cả hai.
- Giảm điểm trắng và lọc màu: làm màu trắng bớt gắt, hoặc phủ một lớp màu ấm. Hữu ích buổi tối và với người nhạy cảm ánh sáng.
- Con trỏ và bàn phím: chọn bàn phím có phím to, chữ in hoa trên phím, và bật âm thanh khi gõ để biết đã bấm.
Sau khi chỉnh, mở thử ba ứng dụng hay dùng nhất. Một số ứng dụng tự đặt cỡ chữ riêng và không theo hệ thống; khi đó phải tìm cài đặt cỡ chữ ngay trong ứng dụng đó.
Kết hợp với giọng nói khi mắt mỏi
Người nhìn kém thường đọc được vài dòng nhưng mỏi nhanh khi gặp tin dài, bài báo hay văn bản hành chính. Lúc đó không cần bật cả trình đọc màn hình. Hai tính năng nhẹ hơn rất hợp: chọn để nói, tức là bôi đen một đoạn rồi bấm nghe; và đọc màn hình theo yêu cầu, vuốt hoặc ra lệnh để máy đọc to toàn bộ trang đang mở. Thao tác vẫn bằng mắt như bình thường, chỉ phần đọc là chuyển sang tai.
Một số trình duyệt và ứng dụng đọc tin có chế độ đọc giản lược, bỏ quảng cáo và khung bên, chỉ giữ chữ chính với cỡ lớn. Kết hợp chế độ này với chữ đậm và nền tối thường tạo ra trải nghiệm đọc dễ chịu nhất cho người nhìn kém. Chatbot AI cũng có thể giúp: chụp một văn bản dài rồi hỏi "Tóm tắt giúp ba ý chính và đọc to", nhưng không đưa giấy tờ có thông tin cá nhân vào chatbot công cộng.
Khi thấy người dùng ngày càng dựa vào nghe nhiều hơn nhìn, đó là lúc nên làm quen dần với trình đọc màn hình đầy đủ. Học khi còn nhìn được một phần dễ hơn nhiều so với học khi đã mất hẳn thị lực, vì người dùng có thể nhìn để đối chiếu với điều máy đọc.
Ánh sáng, kính đeo và tư thế cầm máy cũng là một phần cài đặt
Ánh sáng phòng quan trọng ngang độ sáng màn hình. Màn hình sáng trong phòng tối làm đồng tử co giãn liên tục, mắt mỏi nhanh. Một ngọn đèn bàn chiếu từ phía sau vai, không rọi thẳng vào màn hình, giúp đọc lâu hơn. Ngồi quay lưng ra cửa sổ thay vì nhìn ngược sáng.
Ra ngoài trời cần một bộ cài đặt khác. Dưới nắng, chế độ tối có thể khó đọc hơn nền sáng. Bật độ sáng tự động hoặc đặt một phím tắt để chuyển nhanh giữa hai chế độ, thay vì bắt người dùng nhớ đường vào cài đặt khi đang đứng giữa chợ.
Kính đọc sách và khoảng cách cầm máy phải khớp nhau. Nhiều người lớn tuổi dùng kính lão được đo cho khoảng cách đọc sách, nhưng lại cầm điện thoại gần hoặc xa hơn. Nếu phải tháo kính, nhấc kính lên hay nghiêng đầu mới đọc được, nên hỏi bác sĩ hoặc người đo kính về khoảng cách thực tế khi dùng điện thoại.
Giá đỡ giúp tay đỡ mỏi và hình ổn định. Khi đọc lâu hoặc dùng kính lúp điện thoại, một giá đỡ đơn giản giữ máy ở khoảng cách cố định, hình không rung, và người dùng rảnh tay để lật giấy tờ.
Quy trình chỉnh máy trong một buổi chiều
Nếu bạn là con cháu giúp cha mẹ, ông bà nhìn kém, có thể làm theo trình tự dưới đây trong khoảng một đến hai giờ. Chọn chỗ ngồi có ánh sáng giống nơi người dùng hay đọc điện thoại nhất.
- Sao lưu danh bạ, ảnh và đảm bảo biết mật khẩu tài khoản, phòng khi lỡ chỉnh nhầm cần đặt lại.
- Hỏi người dùng ba việc khó nhất với điện thoại hiện nay, ghi ra giấy bằng chữ to.
- Tăng cỡ chữ, bật chữ đậm, mở một tin nhắn thật để thử. Dừng ở mức người dùng đọc được không phải đưa máy sát mắt.
- Thử tăng tương phản, chế độ tối, đảo màu, mỗi cái trong vài phút. Hỏi cái nào dễ chịu hơn và giữ lại.
- Bật phóng to và kính lúp, gán vào phím tắt. Tập với người dùng cho tới khi họ tự mở được ba lần liên tiếp.
- Dọn màn hình chính, đưa các ứng dụng hay dùng lên trên, đổi hình nền sang một màu trơn tối để biểu tượng nổi rõ.
- Hẹn một tuần sau hỏi lại. Điều chỉnh tiếp dựa trên những gì người dùng thực sự làm, không phải dựa trên cảm nhận ngày đầu.
Mọi tên mục trong bài viết theo chức năng chung. Nếu không tìm thấy, gõ tên tính năng vào ô tìm kiếm trong Cài đặt, hoặc tra hướng dẫn trợ năng chính thức của hãng máy cho phiên bản đang dùng.
Câu hỏi thường gặp
Tăng cỡ chữ rồi mà một số ứng dụng vẫn chữ nhỏ là sao?
Không phải ứng dụng nào cũng theo cỡ chữ của hệ thống. Một số có cài đặt cỡ chữ riêng trong mục cài đặt của ứng dụng, một số không hỗ trợ. Với ứng dụng không chỉnh được, dùng tính năng phóng to màn hình bằng cử chỉ để xem từng phần khi cần.
Đảo màu có làm hại mắt hay hỏng màn hình không?
Không. Đảo màu chỉ thay cách hiển thị, không ảnh hưởng tới phần cứng hay sức khoẻ mắt. Nhược điểm là ảnh và video có thể trông lạ. Đảo màu thông minh giữ ảnh ít bị đổi hơn. Nếu thấy khó chịu thì tắt đi, không có gì phải ngại thử.
Người bị đục thuỷ tinh thể nên chỉnh gì trên điện thoại?
Nhiều người đục thuỷ tinh thể kể chữ bị nhoè và chói, nên tăng tương phản, chữ đậm và chế độ tối thường dễ chịu hơn. Tuy vậy mỗi người mỗi khác, nên thử từng cài đặt. Điện thoại chỉ giúp tạm thời; việc điều trị và thời điểm mổ cần bác sĩ chuyên khoa mắt quyết định.
Kính lúp điện thoại có thay được kính lúp cầm tay không?
Trong nhiều tình huống, kính lúp điện thoại tiện hơn vì có đèn, phóng lớn hơn, chụp lại được để đọc kỹ. Nhưng nó cần pin và cần cầm máy đúng góc. Nhiều người nhìn kém vẫn giữ một kính lúp cầm tay hoặc kính lúp có đèn cho việc đọc lâu như xem sách, xem báo.
Có nên mua điện thoại màn hình thật to cho người nhìn kém?
Màn hình lớn giúp chữ to hơn mà không phải cuộn nhiều, nhưng máy nặng hơn và khó cầm một tay. Nên để người dùng cầm thử. Màn hình có độ sáng cao và tương phản tốt quan trọng không kém kích thước. Tiêu chí chọn máy cho người lớn tuổi có bài riêng trên trang.
Chỉnh xong rồi người dùng lỡ tay tắt mất thì sao?
Ghi lại các cài đặt đã chọn ra một tờ giấy chữ to và để cạnh nơi người dùng hay ngồi. Đặt phím tắt trợ năng để bật lại nhanh. Nếu máy có chế độ khoá cài đặt hoặc hồ sơ trợ năng, có thể dùng để tránh bị tắt nhầm.