Điện thoại hiện nay đọc được chữ in trên giấy tờ và bao bì: chụp hoặc chĩa máy ảnh vào, phần mềm nhận dạng chữ rồi đọc to bằng giọng nói. Người khiếm thị và người nhìn kém dùng cách này để đọc thư, giấy báo tiền điện nước, hoá đơn đi chợ, nhãn chai nước mắm, hộp sữa, hướng dẫn trên gói mì. Công nghệ đọc chữ in đã khá chín, nhất là với chữ in rõ trên nền phẳng; khó khăn còn lại nằm ở chữ nhỏ trên bao bì cong, chữ trên nền nhiều màu và chữ viết tay.
Bài này chỉ cách chọn chế độ đọc phù hợp từng loại giấy, chụp để máy nhận đúng chữ tiếng Việt có dấu, nghe một tài liệu dài mà không bị lạc, và cách xử lý những con số quan trọng như số tiền, ngày hạn. Phần AI mô tả cảnh và đồ vật nói chung có bài riêng; ở đây chỉ tập trung vào chữ.
Ba chế độ đọc chữ và loại giấy hợp với từng chế độ
Phần lớn ứng dụng đọc chữ, kể cả tính năng có sẵn trong máy, chia thành vài chế độ. Tên gọi khác nhau, nhưng thường thuộc ba nhóm dưới đây.
| Chế độ | Cách hoạt động | Hợp với |
|---|---|---|
| Đọc chữ ngắn tức thì | Chĩa máy ảnh vào là đọc ngay dòng chữ nhìn thấy, không cần chụp | Nhãn lọ gia vị, tên hộp, nút trên máy giặt, số nhà, thẻ tên |
| Đọc tài liệu | Chụp cả trang, máy sắp xếp đoạn văn theo thứ tự rồi đọc từ đầu | Thư, giấy báo, hợp đồng, trang sách, tờ hướng dẫn |
| Hỏi đáp về ảnh có chữ | Gửi ảnh cho chatbot rồi hỏi một câu cụ thể về nội dung | Hoá đơn dài cần tìm một con số, tờ rơi cần biết ý chính, bảng biểu |
Chế độ đọc ngắn nhanh nhưng đọc lẫn chữ từ mọi thứ trong khung hình, kể cả tờ lịch treo tường phía sau. Chế độ tài liệu cần chụp đủ cả trang và chậm hơn vài giây, nhưng đọc có thứ tự. Với giấy tờ dài, nên dùng chế độ tài liệu để nghe toàn bộ trước, rồi mới dùng hỏi đáp để tìm chi tiết.
Chụp một trang giấy cho máy đọc đúng
Người nhìn bình thường chụp lệch một chút không sao, nhưng với phần mềm nhận chữ, một góc bị cắt có thể làm mất cả dòng có số tiền. Các bước dưới đây giúp người khiếm thị chụp ổn định.
- Đặt tờ giấy trên mặt bàn phẳng, nền tối nếu giấy trắng để máy dễ nhận mép giấy. Vuốt phẳng các nếp gấp.
- Sờ để biết hướng giấy: nhiều thư có lề trên dày hơn, phong bì có nắp dán ở mặt sau. Nếu không chắc, cứ chụp; nhiều ứng dụng tự báo khi chữ bị lộn ngược.
- Đặt điện thoại nằm giữa tờ giấy, sát mặt giấy, rồi nhấc thẳng lên khoảng một gang tay rưỡi tới hai gang tay. Cách này giúp máy ảnh thẳng góc và nằm giữa trang.
- Bật âm báo căn chỉnh nếu ứng dụng có. Một số ứng dụng nói "thấy góc trên bên trái" hoặc rung khi đủ bốn góc giấy.
- Giữ yên một giây khi chụp. Dựa khuỷu tay lên bàn giúp giảm rung.
- Nghe lại câu đầu tiên máy đọc. Nếu là chữ vô nghĩa hoặc thiếu dấu nhiều, chụp lại với ánh sáng tốt hơn hoặc khoảng cách khác.
Với giấy tờ nhiều trang, đánh số trang bằng cách gấp nhẹ một góc theo số lần, hoặc dùng chế độ quét nhiều trang của ứng dụng để ghép thành một tệp. Lưu tệp với tên dễ nghe như "giấy báo tiền nước tháng mười" để tìm lại bằng trình đọc màn hình.
Bao bì cong, chữ nhỏ và chữ trên nền nhiều màu
Chai lọ hình trụ: xoay chậm. Chữ trên chai dầu ăn, chai nước mắm, lon nước ngọt nằm vòng quanh. Dùng chế độ đọc ngắn tức thì, cầm máy ở một chỗ và xoay chai từ từ, máy sẽ đọc từng mảng chữ khi lướt qua. Tên sản phẩm thường in to nhất nên được đọc trước.
Hạn sử dụng thường in nổi hoặc in phun mờ. Ngày sản xuất và hạn dùng hay in bằng máy phun ở đáy hộp, nắp chai, mép túi, nhiều khi màu nhạt trên nền bóng. Đây là chỗ phần mềm đọc kém nhất. Bật đèn của máy, nghiêng nhẹ để bớt loá, và nếu vẫn không đọc được, nhờ người khác kiểm hoặc dùng cuộc gọi video với người thân.
Chữ trắng trên nền đỏ, chữ trên ảnh in. Bao bì nhiều màu, chữ nằm đè lên hình ảnh trái cây hay món ăn khiến máy nhận lẫn. Hỏi chatbot một câu cụ thể như "Tên sản phẩm và khối lượng là gì" thường cho kết quả tốt hơn nghe máy đọc tràn lan.
Đánh dấu một lần, khỏi đọc mãi. Với đồ dùng lặp lại như hũ đường, hũ muối, chai nước tương, sau khi đọc được một lần, hãy đánh dấu bằng dây thun, nút dán nổi hoặc nhãn chữ nổi. Lần sau sờ là biết, nhanh hơn bất kỳ ứng dụng nào. Một số người dùng nhãn dán có mã để điện thoại đọc ra lời ghi âm mình đã thu.
Nghe một văn bản dài mà không bị lạc
Khi máy đọc một tờ giấy báo hay hợp đồng dài, người nghe dễ bị trôi giữa chừng và không biết đang ở đoạn nào. Chế độ tài liệu của nhiều ứng dụng cho phép mở văn bản đã nhận dạng trong một màn hình riêng, rồi dùng trình đọc màn hình để đọc từng dòng, từng đoạn, lùi lại khi cần. Đây là cách nên dùng cho giấy tờ quan trọng, thay vì nghe một mạch từ đầu tới cuối.
Một mẹo khác là nghe lần đầu ở tốc độ bình thường để nắm ý chung, rồi lần hai mới dừng lại ở những chỗ có số, tên, ngày tháng. Với văn bản hành chính, ý chính thường nằm ở đoạn đầu và đoạn cuối, phần giữa là căn cứ và giải thích. Sau khi đã nghe đủ, có thể nhờ chatbot tóm tắt bằng câu lệnh như "Tóm tắt văn bản này trong năm ý, nêu rõ việc người nhận phải làm và hạn chót nếu có".
Nếu văn bản có thông tin cá nhân như họ tên, địa chỉ, mã số khách hàng, hãy che những phần đó trước khi gửi cho chatbot công cộng, hoặc chỉ dùng tính năng nhận chữ chạy trên máy. Giấy tờ khám chữa bệnh và đơn thuốc chỉ nên đọc để biết nội dung, còn giải thích ý nghĩa thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Đọc hoá đơn, bảng biểu và giấy báo có nhiều cột
Bảng là nơi phần mềm nhận chữ hay đọc lộn: đọc hết cột trái rồi mới sang cột phải, khiến tên món và giá tiền tách rời nhau. Vài cách khắc phục:
- Dùng chế độ hỏi đáp và hỏi đúng thứ cần biết: "Tổng số tiền phải trả là bao nhiêu" hoặc "Món thứ ba giá bao nhiêu".
- Yêu cầu chatbot đọc lại theo dòng: "Đọc từng dòng của hoá đơn, mỗi dòng nêu tên món rồi tới số tiền".
- Với giấy báo tiền điện, nước, internet, hỏi ba thứ: số tiền, hạn thanh toán, kỳ thanh toán là tháng nào. Đó là đủ để quyết định.
- Với hoá đơn đi chợ, so tổng tiền máy đọc với số tiền đã trả. Nếu chênh, hỏi lại người bán ngay tại quầy.
- Khi có nhiều con số giống nhau trên một tờ, hỏi chatbot vị trí của con số đó, ví dụ "số này nằm ở dòng nào, cạnh chữ gì", để biết nó đúng là con số mình cần.
Mọi con số quan trọng do máy đọc ra, đặc biệt là số tiền phải chuyển và số tài khoản, nên được kiểm bằng một nguồn thứ hai: nghe lại lần nữa từ một ảnh chụp khác, hoặc hỏi người tin cậy. Một số 0 bị đọc thành số 8 là đủ để chuyển nhầm tiền.
Chuẩn bị sẵn để mỗi lần đọc chỉ mất vài giây
Người dùng hay bỏ công cụ đọc chữ không phải vì nó đọc sai, mà vì mỗi lần dùng phải mở nhiều bước. Sắp xếp một lần từ đầu giúp việc đọc thành thói quen tự nhiên.
- Đưa ứng dụng đọc chữ lên vị trí cố định ở màn hình chính, ví dụ luôn là biểu tượng đầu tiên của hàng cuối, để vuốt tới là biết ngay.
- Gán phím tắt hoặc lệnh trợ lý giọng nói để mở thẳng chế độ đọc ngắn, dùng được ngay cả khi tay đang cầm đồ.
- Để một tấm lót bàn màu tối cố định ở góc bàn ăn hoặc bàn làm việc, làm chỗ "đọc giấy" của cả nhà. Mặt nền quen thuộc giúp máy nhận mép giấy ổn định.
- Nếu đọc nhiều tài liệu, dùng một giá đỡ điện thoại kiểu quét tài liệu, đặt máy cố định ở độ cao vừa đủ một trang A4. Chỉ cần đặt giấy vào là chụp, không phải đoán khoảng cách.
- Tạo một thư mục riêng cho giấy tờ đã quét, đặt tên tệp theo quy tắc "loại giấy, tháng, năm" để tìm lại bằng giọng nói.
- Thoả thuận với người nhà: thư từ, giấy báo gửi tới thì để vào một khay cố định, người khiếm thị biết chỗ để tự lấy đọc.
Những sắp xếp này nghe nhỏ, nhưng cộng lại giúp người dùng đọc một tờ giấy trong chưa tới một phút, thay vì loay hoay năm phút rồi bỏ cuộc và chờ người khác.
Khi nào nên tự đọc, khi nào nên nhờ người
Công cụ đọc chữ cho người khiếm thị nhiều tự do hơn: không phải đợi con cháu về mới biết trong thư viết gì, không phải nhờ hàng xóm đọc giấy báo. Nhiều người lớn tuổi mất thị lực dần kể rằng điều làm họ khó chịu nhất là phải để người khác biết mọi chuyện riêng tư. Đọc chữ bằng điện thoại trả lại phần riêng tư đó.
Nhưng có những loại giấy mà cái giá của việc đọc sai rất cao: giấy tờ cần ký, giấy vay, giấy uỷ quyền, đơn từ gửi cơ quan, nhãn thuốc. Với loại này, nên dùng điện thoại để hiểu trước nội dung, rồi nhờ một người tin cậy đọc lại trước khi ký hay làm theo. Không ký vào giấy mà mình chưa được nghe đọc trọn vẹn, kể cả khi người đưa giấy nói "chỉ là thủ tục".
Ở cơ quan, ngân hàng, bệnh viện, người khiếm thị có quyền đề nghị được đọc to nội dung giấy tờ và được hỗ trợ khi ký. Nói rõ nhu cầu của mình một cách bình tĩnh là cách nhanh nhất để được giúp đúng. Chi tiết về quyền và chế độ hỗ trợ người khuyết tật nên hỏi chính quyền địa phương hoặc hội người khuyết tật để biết quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Phần mềm đọc chữ có đọc đúng tiếng Việt có dấu không?
Với chữ in rõ, cỡ vừa, phần lớn công cụ hiện nay nhận tiếng Việt có dấu khá tốt. Lỗi thường gặp ở chữ quá nhỏ, phông chữ cách điệu, chữ in mờ và giấy bị nhăn. Khi nghe thấy từ lạ, hãy chụp lại với ánh sáng tốt hơn trước khi kết luận nội dung.
Không có mạng thì còn đọc chữ được không?
Nhiều điện thoại có tính năng nhận chữ chạy ngay trên máy, đọc được khi không có mạng, nhất là chế độ đọc ngắn. Chế độ hỏi đáp với chatbot thì cần mạng. Nên thử trước khi cần, ví dụ bật chế độ máy bay rồi đọc một tờ giấy ở nhà.
Đọc chữ viết tay trong thiệp, giấy nhắn có được không?
Một số công cụ đọc được chữ viết tay rõ, nhưng sai nhiều hơn so với chữ in. Với thiệp mời có ngày giờ, địa điểm, nên hỏi lại người gửi hoặc nhờ người khác đọc để chắc chắn, vì một chữ số sai có thể làm lỡ việc.
Có nên dùng điện thoại đọc nhãn thuốc không?
Có thể dùng để biết tên thuốc trên hộp, nhưng không nên dựa hoàn toàn vào đó để uống. Cách an toàn là nhờ dược sĩ hoặc người nhà đánh dấu từng loại thuốc bằng ký hiệu sờ được ngay khi mua, sắp vào hộp chia thuốc theo đơn bác sĩ. Liều dùng luôn theo đơn, không theo lời đọc của máy.
Giấy tờ có mã QR thì người khiếm thị đọc thế nào?
Ứng dụng máy ảnh của điện thoại thường tự nhận mã QR và đọc ra nội dung hoặc đường dẫn. Hãy cẩn trọng: mã QR có thể dẫn tới trang lừa đảo. Không nhập mật khẩu hay mã OTP vào trang mở từ mã QR lạ, và hỏi người tin cậy khi mã yêu cầu chuyển tiền.