Phát hiện té ngã là tính năng trên một số đồng hồ thông minh và điện thoại, dùng cảm biến chuyển động để nhận ra một cú ngã mạnh rồi tự hỏi người đeo có ổn không; nếu không có phản hồi, máy sẽ gọi trợ giúp và báo cho người thân. Với người già sống một mình, đây có thể là khác biệt giữa nằm trên sàn vài phút và nằm vài giờ.
Nhưng tính năng này có giới hạn rõ ràng: không phải cú ngã nào cũng được nhận ra, có lúc báo nhầm, và ở Việt Nam cuộc gọi tự động không phải lúc nào cũng đến được người cần đến. Bài này giải thích cách nó hoạt động theo nguyên lý chung, cách cài đặt để có ích thật và cách thử cùng người nhà. Tên mục cài đặt khác nhau theo hãng và đời máy, nên bạn cần kiểm phiên bản trên máy của mình.
Máy nhận ra cú ngã bằng cách nào
Đồng hồ và điện thoại có cảm biến gia tốc và con quay hồi chuyển, đo được thiết bị đang di chuyển nhanh hay chậm, theo hướng nào, xoay ra sao. Một cú ngã điển hình có ba phần: một khoảnh khắc rơi, một cú va chạm mạnh khi chạm đất, và sau đó là khoảng thời gian gần như nằm yên. Phần mềm so chuỗi chuyển động này với những mẫu đã được học từ trước để đoán đó có phải cú ngã hay không.
Khi nghi có ngã, thiết bị thường rung, phát âm thanh và hiện câu hỏi trên màn hình, cho người đeo chọn là mình ổn hoặc cần gọi trợ giúp. Nếu người đeo không bấm gì và vẫn nằm yên trong một khoảng thời gian, thường khoảng một phút, máy bắt đầu đếm ngược rồi tự gọi số khẩn cấp và gửi tin nhắn kèm vị trí cho những người đã cài làm liên hệ khẩn cấp. Thời gian chờ và cách báo cụ thể tuỳ từng hãng.
Đồng hồ đeo tay thường nhận ra cú ngã tốt hơn điện thoại, vì nó luôn dính với cơ thể. Điện thoại để trong túi quần, trên bàn hay trong giỏ xe thì không cảm nhận được người chủ ngã. Nếu mục đích chính là phát hiện té ngã cho người già, thiết bị đeo trên người phù hợp hơn thiết bị cầm tay.
Những trường hợp máy nhận ra tốt và những lúc dễ bỏ sót
Hiểu giới hạn giúp gia đình không đặt hết niềm tin vào một chiếc đồng hồ. Bảng dưới tổng hợp theo nguyên lý cảm biến, không phải theo một hãng cụ thể.
| Tình huống | Khả năng nhận ra | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngã mạnh, đổ người xuống sàn rồi nằm yên | Thường nhận ra | Đúng với mẫu chuyển động máy được học |
| Ngồi sụp từ từ xuống sàn, trượt khỏi ghế | Dễ bỏ sót | Không có cú va chạm mạnh để máy nhận diện |
| Ngã trong nhà tắm khi tháo đồng hồ ra tắm | Không nhận ra | Thiết bị không ở trên người |
| Ngã rồi cố bò dậy, cử động nhiều | Có thể không gọi tự động | Máy hiểu là người còn cử động, chờ người tự chọn |
| Vỗ tay mạnh, đập tay xuống bàn, làm việc nặng bằng tay | Có thể báo nhầm | Cú va mạnh ở cổ tay giống cú chạm đất |
| Đồng hồ hết pin vào ban đêm | Không hoạt động | Cần nếp sạc vào giờ cố định trong ngày |
Điểm cần nhớ nhất là trường hợp nhà tắm. Nhiều cú ngã của người già xảy ra lúc tắm, đúng lúc họ hay tháo đồng hồ. Nếu thiết bị chịu nước theo công bố của hãng, có thể bàn với ông bà đeo cả khi tắm; nếu không, cần thêm cách khác như nút gọi khẩn cấp chống nước hoặc quy ước báo trước khi đi tắm.
Cài đặt từng bước cho người già dùng được
Mua về rồi bật tính năng chưa đủ. Nhiều chiếc đồng hồ nằm trên cổ tay ông bà với tính năng phát hiện té ngã đang tắt, hoặc bật nhưng không có liên hệ khẩn cấp nào. Làm theo thứ tự sau, ngồi cùng người đeo:
- Kiểm tra máy có tính năng này không và đang bật hay tắt. Trên một số máy, tính năng tự bật với người khai tuổi cao, trên máy khác phải vào mục an toàn hoặc khẩn cấp để bật thủ công.
- Khai đúng năm sinh và các thông tin cơ bản trong hồ sơ người dùng, vì có máy điều chỉnh độ nhạy theo tuổi.
- Thêm ít nhất hai liên hệ khẩn cấp: một người ở gần, có thể đến nhà trong vài phút, và một người con ở xa. Gọi cho từng người báo trước rằng họ có thể nhận tin nhắn khẩn cấp từ thiết bị này.
- Kiểm tra quyền truy cập vị trí, để tin nhắn khẩn cấp có kèm vị trí. Giải thích với người đeo rằng vị trí chỉ gửi đi khi có báo khẩn cấp, nếu đúng như vậy với máy đang dùng.
- Bật chế độ chữ to, rung mạnh và âm báo to để người đeo nhận ra câu hỏi "Bạn có ổn không" ngay cả khi tai kém.
- Tập với người đeo cách trả lời câu hỏi trên màn hình: bấm vào đâu khi mình ổn, bấm vào đâu khi cần gọi, và cách huỷ khi lỡ báo nhầm.
- Chọn một giờ sạc cố định mỗi ngày, như lúc ngồi ăn sáng, để đồng hồ có pin suốt đêm, vì đêm là lúc hay dậy đi vệ sinh.
Toàn bộ quá trình cài đặt nên làm cùng người đeo, giải thích từng bước, không cài lén rồi đeo vào tay ông bà. Một người hiểu mình đang đeo gì sẽ dùng nó nghiêm túc hơn.
Cuộc gọi tự động ở Việt Nam: gọi đi đâu và ai nghe máy
Phần này hay bị bỏ qua. Khi đồng hồ tự gọi khẩn cấp, nó gọi số khẩn cấp theo quốc gia mà điện thoại hay đồng hồ nhận diện. Tuỳ hãng và tuỳ cài đặt vùng, cuộc gọi có thể đến một số chung như 112, hoặc được chuyển đến 115. Một số máy phát một đoạn ghi âm tự động bằng tiếng Anh báo có người ngã và đọc toạ độ. Người trực tổng đài ở Việt Nam có thể không hiểu được đoạn này hoặc không xác định được địa chỉ từ toạ độ.
Vì vậy, với gia đình ở Việt Nam, phần có giá trị nhất của tính năng thường là tin nhắn tới người thân, không phải cuộc gọi tới tổng đài. Người thân nhận tin nhắn, gọi lại cho ông bà, nếu không ai nghe thì nhờ người ở gần chạy sang và tự gọi 115 bằng giọng của mình, nói rõ địa chỉ bằng tiếng Việt. Gia đình nên thống nhất trước ai là người phản ứng đầu tiên trong từng khung giờ.
Bạn có thể hỏi cửa hàng hoặc đọc phần trợ giúp của hãng để biết thiết bị gọi số nào khi đặt vùng Việt Nam, nhưng cách chắc nhất vẫn là thử như ở mục dưới, không gọi thật đến tổng đài. Đừng giả định thiết bị lo hết phần còn lại.
Thử tính năng cùng người nhà mà không làm phiền tổng đài
Không thả mình ngã để thử. Không ai, nhất là người già, nên cố tình ngã để kiểm tra đồng hồ. Có máy có chế độ thử hoặc mô phỏng trong ứng dụng đi kèm, có máy thì không. Nếu không có chế độ thử, kiểm tra từng phần riêng: liên hệ khẩn cấp đã đúng chưa, tin nhắn khẩn cấp gửi được không.
Thử phần tin nhắn tới người thân. Một số máy cho phép gửi tin nhắn khẩn cấp thử, hoặc có chức năng bấm giữ nút để gọi khẩn cấp có thể huỷ trong vài giây. Hãy đọc kỹ cách huỷ trước khi thử, và báo trước với người thân để họ không hoảng.
Kiểm tra khi lỡ báo nhầm. Nếu đồng hồ báo nhầm lúc ông bà đang làm vườn hay giặt đồ, hãy coi đó là dịp tập: ông bà có nhìn thấy câu hỏi không, có biết bấm nút báo mình ổn trên màn hình không, người thân có nhận tin không. Ghi lại để chỉnh.
Thử lại sau mỗi lần cập nhật. Cập nhật phần mềm có thể đổi tên mục, đổi thời gian chờ hoặc tắt một tính năng. Sau mỗi lần cập nhật lớn, mở lại mục khẩn cấp xem cài đặt còn nguyên không.
Chọn thiết bị theo tiêu chí, không theo quảng cáo
Có tính năng phát hiện té ngã thật, không chỉ đếm bước. Nhiều vòng đeo tay chỉ đếm bước chân và đo nhịp tim, không có phát hiện té ngã hay gọi khẩn cấp. Đọc kỹ thông số do hãng công bố, hỏi người bán chỉ tận mục cài đặt trên máy trưng bày, đừng tin lời giới thiệu chung chung.
Gọi được khi không có điện thoại bên cạnh. Có đồng hồ cần kết nối với điện thoại mới gọi được, có loại gắn sim riêng. Nếu ông bà hay để điện thoại một chỗ rồi đi lại trong nhà, loại phải bám theo điện thoại sẽ mất tác dụng khi ra khỏi tầm kết nối.
Pin đủ dài và sạc dễ. Thiết bị phải sạc mỗi đêm dễ bị quên. Đế sạc đặt vào là ăn, không phải cắm dây nhỏ, hợp với người tay run hoặc mắt kém. Hỏi kỹ thời lượng pin khi bật cả phát hiện té ngã, vì con số quảng cáo thường đo ở chế độ tiết kiệm.
Màn hình, nút bấm vừa sức. Chữ to, nút bấm vật lý dễ tìm bằng tay, dây đeo dễ tháo bằng một tay. Nên cho ông bà tự đeo thử, tự bấm thử ngay tại cửa hàng trước khi quyết định.
Đồng hồ không thay được những gì
Tính năng phát hiện té ngã là một lớp bảo vệ thêm, không phải người trông nhà. Gia đình vẫn cần những thứ sau:
- Phòng ngã từ gốc: sửa lối đi, nhà tắm, ánh sáng, và đưa người già đi khám khi hay chóng mặt hoặc đã từng ngã.
- Một lịch hỏi thăm cố định, như cuộc gọi buổi sáng và buổi tối, để nếu có chuyện mà máy bỏ sót thì vẫn có người nhận ra trong ngày.
- Một người ở gần có chìa khoá dự phòng hoặc biết cách vào nhà khi cần.
- Quyền tự quyết của người đeo: nếu ông bà không muốn đeo đồng hồ, hoặc không muốn chia sẻ vị trí, gia đình cần nói chuyện và tìm cách khác chứ không ép buộc hay cài lén.
- Gọi 115 trực tiếp: khi thấy người già ngã và bị đau nhiều, không dậy được, va đầu, lơ mơ hay khó thở, người chứng kiến gọi ngay, không đợi đồng hồ.
Nói ngắn gọn với ông bà: chiếc đồng hồ giúp con biết sớm hơn khi có chuyện, còn giữ an toàn hằng ngày vẫn là việc của cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Điện thoại để trong túi có phát hiện té ngã như đồng hồ không?
Một số điện thoại có tính năng tương tự, nhưng điện thoại không luôn dính với cơ thể nên dễ bỏ sót. Khi để trên bàn, trong giỏ hay túi xách, máy không cảm nhận được người chủ ngã. Thiết bị đeo trên cổ tay phù hợp hơn cho mục đích này.
Đồng hồ báo nhầm nhiều lần thì có nên tắt tính năng không?
Trước khi tắt, xem báo nhầm xảy ra khi làm việc gì, như làm vườn, đập chăn hay tập thể dục mạnh. Có máy cho chỉnh lúc nào bật tính năng. Tắt hẳn chỉ nên là lựa chọn cuối, sau khi đã bàn với người đeo và có cách bảo vệ khác thay thế.
Máy tự gọi cấp cứu thì người nhà có biết không?
Nếu đã cài liên hệ khẩn cấp, thường người thân sẽ nhận tin nhắn kèm vị trí sau khi máy gọi. Nếu chưa cài ai, chỉ có cuộc gọi đến tổng đài. Vì vậy bước thêm liên hệ khẩn cấp và báo trước với người được thêm là bắt buộc.
Ông bà không biết dùng đồng hồ thông minh thì có phù hợp không?
Phát hiện té ngã chạy tự động, người đeo chỉ cần biết trả lời câu hỏi trên màn hình. Nếu ông bà thấy màn hình rối, có thể chọn mặt đồng hồ đơn giản, chữ to và tắt bớt thông báo. Nếu vẫn khó, nút gọi khẩn cấp đơn giản có thể hợp hơn.
Có cần mở định vị liên tục khi đeo đồng hồ không?
Tuỳ máy. Nhiều máy chỉ cần quyền vị trí để gửi kèm khi có báo khẩn cấp. Việc chia sẻ vị trí liên tục cho người thân là chuyện khác và cần người đeo đồng ý rõ ràng. Đọc kỹ cài đặt và giải thích với ông bà điều gì được gửi đi và khi nào.
Thấy người già ngã có nên chờ đồng hồ gọi cấp cứu không?
Không. Nếu bạn có mặt và thấy người ngã bị đau nhiều, không đứng dậy được, va đầu, lơ mơ, nói khó hoặc khó thở, hãy gọi 115 ngay bằng điện thoại của mình và nói rõ địa chỉ. Đồng hồ chỉ hữu ích khi không có ai bên cạnh.