Phần lớn việc hằng ngày có thể làm bằng tin nhắn thay vì cuộc gọi: nhận hàng, gọi xe, đặt lịch khám, hỏi cơ quan, trao đổi với chủ nhà. Mấu chốt là báo trước cho người bên kia biết bạn khiếm thính và muốn trao đổi bằng chữ, đặt sẵn lời nhắn ở những chỗ người ta hay tìm cách gọi cho bạn, và chuẩn bị vài câu mẫu cho những việc lặp đi lặp lại.
Bài này dành cho người khiếm thính, người nghe kém tự lo việc của mình, và con cháu muốn giúp cha mẹ nghe kém bớt phải nghe máy. Phần cuối nói về cách nhờ AI soạn tin nhắn rõ ràng, cách đọc tin nhắn thoại người khác gửi, và những tin nhắn cần cảnh giác.
Vì sao báo trước là bước quan trọng nhất
Người nghe bình thường có thói quen gọi điện khi cần nhanh: người giao hàng đứng ở cổng gọi, phòng khám gọi xác nhận lịch, chủ nhà gọi báo cắt nước. Họ không biết bạn khiếm thính, nên cuộc gọi không được trả lời, đơn hàng bị hoàn, lịch hẹn bị huỷ. Phần lớn rắc rối không đến từ việc bạn không nghe được, mà đến từ việc người kia không biết.
Vì vậy việc đầu tiên là báo trước, một cách ngắn gọn, không cần giải thích dài. Một câu như "Mình khiếm thính, vui lòng nhắn tin thay vì gọi, cảm ơn bạn" đặt đúng chỗ giải quyết được rất nhiều chuyện. Nhiều người khiếm thính ban đầu ngại nói ra, sợ bị thương hại hoặc bị từ chối. Thực tế, khi được báo rõ ràng, phần lớn mọi người sẵn lòng nhắn tin, vì với họ nhắn cũng chỉ mất vài giây.
Với người cao tuổi nghe kém, con cháu có thể giúp bằng cách cài sẵn lời nhắn trong các ứng dụng cha mẹ dùng, báo với hàng xóm, tổ trưởng dân phố, phòng khám quen. Nhưng hãy hỏi ý cha mẹ trước: có người không muốn ai biết mình nghe kém. Tôn trọng điều đó và tìm cách khác, ví dụ để số của con làm số liên hệ phụ.
Đặt sẵn lời nhắn ở đâu
Bảng dưới liệt kê những chỗ hay phát sinh cuộc gọi và cách đặt lời nhắn trước. Tên mục cụ thể tuỳ ứng dụng, bạn tìm chỗ tương ứng.
| Tình huống | Đặt lời nhắn ở đâu | Câu gợi ý |
|---|---|---|
| Mua hàng trực tuyến | Ô ghi chú đơn hàng, ghi chú địa chỉ | Khách khiếm thính, vui lòng nhắn tin khi tới, không gọi |
| Gọi xe công nghệ | Ô ghi chú cho tài xế, hoặc nhắn ngay khi có tài xế nhận | Mình nghe kém, có gì bạn nhắn tin giúp, mình đứng ở cổng số... |
| Đặt lịch khám, làm đẹp, sửa chữa | Phần ghi chú khi đặt lịch, hoặc nhắn qua kênh nhắn tin của cơ sở | Mình khiếm thính, mong được xác nhận lịch bằng tin nhắn |
| Chủ nhà, ban quản lý chung cư | Nhóm nhắn tin của toà nhà, tin nhắn riêng | Nhà mình có người khiếm thính, khi có việc gấp xin gõ cửa hoặc nhắn tin |
| Chỗ làm | Hồ sơ nhân sự, chữ ký email, giới thiệu trong nhóm | Mình khiếm thính, ưu tiên trao đổi qua tin nhắn và email |
| Hồ sơ cá nhân trên ứng dụng nhắn tin | Phần giới thiệu ngắn | Khiếm thính, chỉ nhắn tin |
Với những nơi chỉ có tổng đài thoại, bạn có thể hỏi qua kênh khác như trang web, ứng dụng, hoặc nhờ người quen gọi hộ một lần để hỏi cách làm việc bằng chữ. Ghi lại cách đó để lần sau tự làm.
Câu nhắn mẫu cho những việc lặp lại
Lưu các câu sau trong ghi chú điện thoại hoặc tính năng thay thế văn bản, gõ vài chữ tắt là ra cả câu. Sửa cho hợp cách xưng hô của bạn.
- Nhận hàng: "Chào bạn, mình khiếm thính nên không nghe máy được. Bạn tới cổng nhắn tin giúp, mình ra ngay. Cảm ơn bạn."
- Lỡ cuộc gọi: "Mình vừa thấy cuộc gọi nhỡ của bạn. Mình khiếm thính, bạn nhắn giúp nội dung nhé."
- Đặt lịch: "Mình muốn đặt lịch [việc] vào [ngày, buổi]. Mình khiếm thính, mong nhận xác nhận bằng tin nhắn."
- Gặp trực tiếp lần đầu: "Mình khiếm thính, đọc khẩu hình được một phần. Bạn nói chậm, nhìn thẳng giúp, hoặc gõ vào điện thoại này."
- Báo sự cố với chủ nhà: "Phòng mình bị [sự cố] từ [giờ]. Bạn nhắn giúp khi nào có người tới xem."
- Nhờ gọi hộ khi khẩn cấp: "Mình khiếm thính, đang cần cấp cứu tại [địa chỉ]. Nhờ bạn gọi 115 giúp." — câu này soạn sẵn, để ở chỗ mở nhanh được.
Câu nhờ gọi hộ khi khẩn cấp nên được viết ra giấy và để trong ví nữa, phòng khi điện thoại hết pin. Người khiếm thính nên hỏi chính quyền địa phương hoặc hội người khuyết tật ở tỉnh, thành mình xem hiện có kênh báo khẩn cấp bằng tin nhắn nào đang hoạt động, vì quy định và dịch vụ có thể thay đổi.
Người bên kia không chịu nhắn: những cách gỡ
Người bên kia gửi tin nhắn thoại. Nhiều người quen gửi tin nhắn thoại vì nói nhanh hơn gõ. Một số ứng dụng nhắn tin có tính năng chuyển tin nhắn thoại thành chữ; bật lên nếu có. Nếu không, bạn có thể mở phụ đề trực tiếp của điện thoại rồi phát tin nhắn thoại cho máy chép.
Gợi ý họ nhập bằng giọng nói. Người nghe bình thường có thể bấm biểu tượng micro trên bàn phím để nói, máy tự gõ thành chữ. Với người không quen gõ, như người lớn tuổi hay tài xế đang lái xe dừng, đây là cách nhắn nhanh. Bạn chỉ cho họ một lần là xong.
Nơi chỉ làm việc qua điện thoại. Gửi thư, email hoặc tới trực tiếp kèm tờ giấy ghi sẵn nội dung cần hỏi. Hỏi xem có thể nhận phản hồi bằng chữ không. Ở quầy, chỉ vào câu "Mình khiếm thính" in sẵn là nhân viên hiểu ngay.
Người thân lớn tuổi không quen nhắn. Với ông bà, cha mẹ không quen gõ, gọi video để nhìn khẩu hình, hoặc cài cho họ một nút nhắn bằng giọng. Không cần ép người khác đổi thói quen hoàn toàn, chỉ cần tìm một cách mà cả hai bên đều làm được.
Nhờ AI soạn tin nhắn rõ ràng và lịch sự
Một số người khiếm thính, đặc biệt là người dùng ngôn ngữ ký hiệu là chính, viết tiếng Việt theo trật tự gần với ngôn ngữ ký hiệu, khiến người nghe bình thường đôi khi khó hiểu. Đó không phải lỗi, vì ngôn ngữ ký hiệu có ngữ pháp riêng. Nhưng khi cần gửi thư cho cơ quan, chủ nhà, nhà tuyển dụng, AI có thể giúp chỉnh câu sang văn viết phổ thông.
Câu lệnh mẫu: "Sửa giúp tin nhắn sau thành câu tiếng Việt rõ ràng, lịch sự, giữ nguyên ý, không thêm thông tin mới, độ dài tương đương: [dán tin nhắn]". Đọc lại bản AI đưa ra, đảm bảo nó không thêm hay đổi điều gì bạn không định nói. Nếu AI đổi giọng quá trang trọng, yêu cầu "giọng thân thiện, ngắn gọn hơn".
Trước khi dán, xoá hoặc thay bằng ký hiệu những thông tin cá nhân: số căn cước, số tài khoản, địa chỉ đầy đủ, tên người khác, chuyện sức khoẻ. Viết "mình muốn hỏi về hồ sơ số [xxx]" thay vì dán số thật. Sau khi AI sửa xong, bạn tự điền lại vào bản cuối. Thói quen nhỏ này giữ cho dữ liệu của bạn không nằm trong lịch sử trò chuyện của một dịch vụ bên ngoài.
Tin nhắn lạ: người khiếm thính cũng là mục tiêu
Tin nhắn giả giao hàng. Vì hay mua hàng trực tuyến và nhận thông báo qua tin nhắn, người khiếm thính dễ gặp tin nhắn giả đơn vị giao hàng kèm đường dẫn lạ. Không bấm vào đường dẫn; mở ứng dụng mua hàng chính thức để kiểm đơn.
Tin nhắn giả cơ quan đòi xác minh. Cơ quan nhà nước không yêu cầu bạn gửi mật khẩu, mã xác thực qua tin nhắn. Gặp yêu cầu như vậy thì dừng lại, hỏi người tin cậy.
Người lạ lợi dụng việc "chỉ nhắn tin". Kẻ lừa đảo biết người khiếm thính không gọi lại kiểm được, nên giả người quen nhắn mượn tiền. Hãy gọi video cho người quen đó để nhìn mặt, hoặc nhắn qua một kênh khác bạn vẫn dùng với họ.
Câu "khoan đã". Mọi tin nhắn đòi chuyển tiền gấp, đều nên chờ ít nhất vài phút và hỏi một người khác. Chuyên mục chống lừa đảo của trang có thêm các chiêu thường gặp.
Dùng chữ khi gặp mặt: biến điện thoại thành tấm bảng
Nhắn tin không chỉ dùng khi ở xa. Khi đứng trước quầy thuốc, quầy giao dịch hay gặp hàng xóm ở thang máy, người khiếm thính có thể dùng chữ ngay tại chỗ. Một vài cách làm cho việc này nhanh và tự nhiên:
- Mở ứng dụng ghi chú, đặt cỡ chữ thật to, gõ câu cần nói rồi xoay màn hình về phía người đối diện. Một số điện thoại có chế độ hiện chữ toàn màn hình, nghiêng máy là chữ phóng lớn.
- Đưa điện thoại cho người kia gõ trả lời, hoặc gợi ý họ bấm micro trên bàn phím để nói, máy tự chuyển thành chữ. Cách này nhanh hơn chờ họ gõ từng chữ.
- Soạn sẵn một ghi chú "thẻ giao tiếp" ở đầu danh sách: mình khiếm thính, cách giao tiếp mình thích, câu cảm ơn. Mở ra là dùng được ngay.
- Mang theo một cuốn sổ nhỏ và bút cho những lúc điện thoại hết pin hoặc ở chỗ không tiện lấy máy ra, như chợ đông người.
- Khi xong việc, chụp lại màn hình đoạn trao đổi quan trọng như giờ hẹn, số tiền đã trả, lời dặn của dược sĩ, để xem lại sau.
Người lớn tuổi nghe kém thường ngại cầm điện thoại gõ chữ trước mặt người khác. Con cháu có thể in sẵn một tấm thẻ nhỏ cỡ thẻ ngân hàng, ghi một câu như "Bác nghe kém, cháu nói chậm và nhìn vào bác giúp nhé" để ông bà chìa ra khi cần. Câu chữ trên thẻ là lời của ông bà, nên cứ để ông bà chọn cách xưng hô cho hợp.
Câu hỏi thường gặp
Người giao hàng vẫn cứ gọi dù đã ghi chú, phải làm sao?
Nhiều người giao hàng không đọc ghi chú vì vội. Bạn có thể nhắn trước cho họ ngay khi đơn có người nhận, vì tin nhắn đến điện thoại họ dễ thấy hơn ghi chú. Đặt chuông cửa có đèn, hoặc ngồi ở chỗ nhìn thấy cổng vào giờ hẹn cũng giúp không bỏ lỡ.
Đi làm, đồng nghiệp hay gọi điện trao đổi việc gấp thì xử lý thế nào?
Thống nhất từ đầu với quản lý và nhóm rằng mọi việc gấp nhắn trong nhóm chat hoặc gọi video có phụ đề. Ghi rõ trong phần giới thiệu ở công cụ làm việc chung. Phần lớn công việc văn phòng đều chuyển sang chữ được, chỉ cần quy ước ngay từ ngày đầu.
Tin nhắn thoại dài thì chuyển thành chữ bằng cách nào?
Dùng tính năng chép lời tin nhắn thoại của ứng dụng nếu có. Nếu không, phát tin nhắn trong lúc bật phụ đề trực tiếp của điện thoại. Với tin nhắn quan trọng mà máy chép không rõ, nhờ người nghe bình thường nghe hộ, hoặc nhắn lại người gửi đề nghị gõ những ý chính.
Có nên dùng AI tự động trả lời tin nhắn cho mình không?
Không nên để AI tự gửi tin thay bạn, vì nó có thể trả lời sai, hứa những điều bạn không muốn, hoặc lộ thông tin. Dùng AI để soạn nháp rồi bạn đọc lại, sửa và tự bấm gửi là cách an toàn. Với tin nhắn có chuyện tiền bạc, giấy tờ, luôn tự viết.
Làm thủ tục ở cơ quan nhà nước khi khiếm thính có được hỗ trợ gì không?
Quy định về hỗ trợ người khuyết tật trong tiếp cận dịch vụ công có, nhưng mức triển khai khác nhau giữa các nơi. Bạn hỏi trực tiếp tại bộ phận một cửa, hoặc hỏi hội người khuyết tật ở địa phương. Nhiều thủ tục hiện làm được trực tuyến bằng chữ, giảm bớt việc phải trao đổi bằng lời.
Nên dùng câu "khiếm thính", "nghe kém" hay "điếc" trong lời nhắn?
Tuỳ cách bạn tự gọi mình. Nhiều người trong cộng đồng Điếc tự hào dùng chữ "Điếc"; người nghe kém do tuổi thường dùng "nghe kém" hoặc "lãng tai". Trong lời nhắn cho người lạ, "khiếm thính" hay "nghe kém" là cách nói dễ hiểu, trung tính và ít gây hiểu lầm nhất.