Người có trí nhớ suy giảm có thể rời nhà để đi chợ, về quê cũ hay đi làm như ngày trước, rồi không nhớ đường về. Với gia đình, những giờ đầu tiên sau khi phát hiện người thân không có ở nhà là quan trọng nhất, và những gì chuẩn bị từ trước quyết định việc tìm kiếm nhanh hay chậm.
Bài này dành cho gia đình có người cao tuổi hay quên, người đã được bác sĩ chẩn đoán suy giảm nhận thức, và người khuyết tật trí tuệ có thể bị lạc khi đi một mình. Bài không bàn chẩn đoán hay điều trị: nếu thấy người thân quên nhiều, lẫn lộn thời gian, đi lạc ở nơi quen, hãy đưa người đó đi khám. Ở đây chỉ bàn phần an toàn: chuẩn bị gì, mang gì trên người, và làm gì khi không thấy.
Vì sao người hay quên dễ đi lạc và lúc nào hay xảy ra
Người hay quên đi lạc thường không phải vì đi lung tung không mục đích. Nhiều người ra khỏi nhà vì một lý do có thật trong đầu họ: đón con đi học như mấy chục năm trước, đi làm ca, về thăm nhà cũ, đi tìm một người đã mất. Hiểu điều này giúp gia đình đoán được nơi người đó có thể tìm đến, và nói chuyện với họ nhẹ nhàng hơn khi tìm thấy.
Gia đình hay kể rằng việc đi lạc xảy ra vào chiều muộn và chạng vạng, khi người hay quên bồn chồn hơn; sau một thay đổi như chuyển nhà, đi viện về, có khách lạ đến ở; hoặc khi người chăm sóc chính vắng mặt. Cũng có lúc xảy ra vào ban đêm, khi người đó thức dậy, không nhận ra phòng mình và đi tìm lối ra.
Ghi lại những lần người thân bồn chồn, đòi đi đâu đó, kể cả khi chưa đi lạc lần nào. Những ghi chép này giúp gia đình nhận ra quy luật riêng của người mình chăm, và là thông tin quý khi kể cho bác sĩ ở lần khám sau.
Bộ thông tin tìm người làm sẵn từ hôm nay
Khi người thân đi lạc, gia đình thường hoảng và mất nhiều thời gian tìm một tấm ảnh rõ hay nhớ lại người đó mặc gì. Hãy làm sẵn một bộ thông tin, cất trong điện thoại của hai ba người chăm sóc và một bản giấy ở nhà:
- Một tấm ảnh gần đây, rõ mặt, chụp toàn thân, cập nhật mỗi vài tháng hoặc khi thay đổi kiểu tóc, gầy đi nhiều.
- Chiều cao, dáng người, đặc điểm dễ nhận như đi chống gậy, đeo kính, tóc bạc, nốt ruồi, cách đi.
- Mô tả quần áo hay mặc. Mỗi sáng, chụp nhanh một tấm ảnh người thân trong bộ đồ đang mặc là cách nhiều gia đình áp dụng.
- Danh sách nơi người đó hay nhắc đến hoặc từng gắn bó: nhà cũ, quê, chỗ làm cũ, chợ, nhà thờ họ, nhà bạn thân, bến xe.
- Những điều người tìm cần biết để tiếp cận: người đó nghe kém, nói giọng gì, thích được gọi bằng tên gì, sợ gì, dễ làm theo câu nói nào.
- Thông tin sức khoẻ cần báo cho người tìm thấy, như đang dùng thuốc phải uống đúng giờ, do gia đình chép từ đơn bác sĩ.
Bộ thông tin này chỉ chia sẻ cho người chăm sóc và cơ quan chức năng khi cần, không đăng sẵn lên mạng xã hội.
Những thứ người hay quên nên mang trên người
Thẻ hoặc vòng tay thông tin. Một chiếc vòng tay khắc tên và số người thân, hoặc mảnh vải khâu vào mặt trong áo khoác, túi áo. Người hay quên có thể tháo vòng hoặc bỏ ví ở nhà, nên khâu vào quần áo hay mặc thường chắc hơn.
Thiết bị định vị đeo được. Đồng hồ hoặc móc đeo có định vị giúp tìm nhanh hơn nhiều. Việc này nên được bàn với người thân từ sớm, khi họ còn tự quyết định được, để đó là lựa chọn của chính họ. Khi bệnh tiến triển, gia đình quyết định thay vì lợi ích của người đó, nhưng vẫn giải thích nhẹ nhàng và chọn thiết bị ít gây khó chịu nhất.
Quần áo dễ nhận. Một chiếc áo khoác hay mũ màu sáng, dễ nhận trong đám đông, giúp người đi tìm và người qua đường mô tả lại. Không cần đổi hết tủ đồ, chỉ cần vài món hay mặc khi ra ngoài.
Giày dép quen chân. Người đi lạc có thể đi bộ rất xa. Giày dép êm, quen chân giảm nguy cơ ngã và phồng chân trên đường.
Giảm nguy cơ ra khỏi nhà một mình mà không ai biết
Mục tiêu là biết khi người thân ra khỏi nhà, không phải nhốt họ lại. Khoá trái cửa và để người hay quên ở trong một mình là nguy hiểm khi có cháy hay sự cố, và làm người đó bức bối hơn. Thay vào đó, nhiều gia đình gắn chuông báo hoặc cảm biến ở cửa ra vào, báo về điện thoại người chăm sóc khi cửa mở vào những giờ không bình thường.
Sinh hoạt ban ngày đều đặn, có việc nhẹ để làm, được ra ngoài đi dạo cùng người thân, thường giúp người hay quên bớt bồn chồn vào chiều tối. Nếu người thân hay đòi đi làm hay đi đón con, đừng tranh cãi đúng sai; hãy hỏi chuyện về công việc ngày xưa, rủ làm việc khác, hoặc đi cùng một đoạn ngắn rồi về.
Đặt những thứ hay mang khi ra ngoài như chìa khoá xe, mũ bảo hiểm, giày đi xa ở chỗ khuất mắt hơn, nếu gia đình thấy đó là tín hiệu kích người thân muốn đi. Báo trước với hàng xóm thân, bảo vệ chung cư, người bán hàng quen: nếu thấy người thân đi một mình, nhờ giữ lại nói chuyện và gọi cho gia đình.
Giờ đầu tiên khi không thấy người thân
Khi phát hiện người thân không có ở nhà, làm theo thứ tự sau. Chia việc cho từng người để làm song song:
- Tìm kỹ trong nhà và xung quanh trước: phòng ngủ, gầm giường, tủ, nhà vệ sinh, sân thượng, ban công, nhà kho, trong xe, sân sau. Người hay quên đôi khi trốn hoặc nằm ở chỗ khuất.
- Mở xem vị trí nếu người thân đeo thiết bị định vị, và gọi vào điện thoại của người đó.
- Chia người đi các nơi trong danh sách hay lui tới, bắt đầu từ chỗ gần nhất và nơi người đó hay nhắc gần đây. Một người ở lại nhà phòng khi người thân tự về.
- Báo sớm cho công an nơi gần nhất, mang theo bộ thông tin đã làm sẵn. Với người hay quên, đừng tự chờ đủ một ngày mới báo. Nếu có nguy hiểm trước mắt, gọi 113.
- Gọi cho hàng xóm, tổ dân phố, người quen trong khu, nhờ để ý.
- Ghi lại giờ phát hiện, ai đang đi đâu, đã liên lạc với ai, để không bỏ sót và không trùng lặp.
Người đi lạc lâu ngoài trời có thể bị mất nước, lạnh, ngã. Khi tìm thấy mà người thân có vẻ mệt lả, lơ mơ hay bị thương, gọi 115.
Người khuyết tật trí tuệ đi một mình: tập lộ trình và cách nhờ giúp
Người khuyết tật trí tuệ, kể cả người trẻ, nhiều người vẫn có thể tự đi những quãng quen như từ nhà đến chỗ làm, chỗ học nghề. Đi lạc thường xảy ra khi lộ trình thay đổi bất ngờ: đường bị rào, xe buýt đổi điểm dừng, phải đi muộn hơn thường lệ. Cách giúp hiệu quả không phải là cấm đi một mình, mà là tập lộ trình cùng họ nhiều lần, chỉ những mốc dễ nhớ, và tập cả phương án khi có thay đổi.
Tập với họ câu nhờ giúp ngắn, ví dụ "cháu bị lạc, nhờ cô gọi số này giúp cháu", và chỉ những người nên hỏi như nhân viên cửa hàng, bảo vệ, công an, người mặc đồng phục nơi công cộng. Thẻ thông tin trong túi giúp người được hỏi gọi cho gia đình. Nếu họ dùng điện thoại, tập cách gửi vị trí cho người thân bằng một hai thao tác.
Mỗi lần đi đường mới, đi cùng vài lần trước khi để họ tự đi. Khen khi họ xử lý tốt một tình huống, để sự tự tin được giữ lại, vì người tự tin thường bình tĩnh hơn khi lạc.
Đăng tin tìm người trên mạng: cách làm cẩn thận
Đăng tin lên nhóm cư dân, nhóm khu phố trên mạng xã hội có thể giúp tìm nhanh hơn, vì nhiều người cùng để ý. Tin nên ngắn gọn: một tấm ảnh rõ, tên thường gọi, tuổi, mô tả quần áo đang mặc, nơi và giờ thấy lần cuối, số điện thoại của người nhà để liên hệ. Thêm một câu về cách tiếp cận, như nghe kém, xin nói to và chậm, giúp người thấy biết cách giữ chân.
Không đăng địa chỉ nhà chi tiết, không đăng bệnh án hay chi tiết sức khoẻ, không đăng giấy tờ tuỳ thân. Cảnh giác với người gọi đến đòi tiền trước mới báo tin, hoặc nói đang giữ người thân và yêu cầu chuyển khoản; khi nghi ngờ, báo ngay cho công an đang tiếp nhận tin.
Khi đã tìm thấy, cập nhật lại bài hoặc gỡ bài, cảm ơn những người đã giúp. Để bài cũ lâu trên mạng có thể khiến kẻ xấu biết trong nhà có người dễ bị lợi dụng. Nếu muốn nhờ AI soạn tin, hãy cho nó dữ liệu giả để lấy bố cục, rồi tự điền thông tin thật; không đưa ảnh mặt người thân vào chatbot công cộng.
Khi tìm thấy và sau đó
Khoảnh khắc tìm thấy người thân thường nhiều cảm xúc. Mấy điều sau giúp người được tìm thấy bình tĩnh lại và giúp gia đình chuẩn bị tốt hơn cho lần sau:
- Tiếp cận từ phía trước, gọi tên người đó, nói giọng bình thường, không trách móc. Người hay quên có thể không hiểu vì sao mình bị tìm.
- Cho uống nước, nghỉ ngơi, xem có vết thương, có ngã không. Nếu mệt lả, lơ mơ, đau nhiều, gọi 115 hoặc đưa đi khám.
- Báo cho công an và những người đang cùng tìm biết đã tìm thấy.
- Ghi lại người đó đã đi đâu, đi bằng cách nào, mất bao lâu. Đó là thông tin để chỉnh lại kế hoạch.
- Kể với bác sĩ ở lần khám tới. Việc đi lạc có thể là dấu hiệu tình trạng đang thay đổi.
- Người chăm sóc cũng cần nghỉ ngơi sau cú sốc, và không tự trách mình. Đi lạc có thể xảy ra ngay cả với gia đình chăm sóc chu đáo nhất.
Mỗi lần đi lạc là một dịp xem lại bộ thông tin, thiết bị mang trên người và người ở gần. Không cần làm mọi thứ hoàn hảo, chỉ cần lần sau tìm nhanh hơn lần trước.
Câu hỏi thường gặp
Có phải chờ đủ 24 giờ mới được báo công an người đi lạc không?
Không nên chờ. Với người hay quên, người cao tuổi yếu hoặc người khuyết tật trí tuệ, hãy báo sớm cho công an nơi gần nhất ngay sau khi tìm quanh nhà không thấy. Mang theo ảnh gần đây và mô tả quần áo đang mặc.
Có nên khoá trái cửa để người hay quên không ra ngoài được không?
Không nên khoá trái rồi để người đó ở trong một mình, vì nguy hiểm khi có cháy hay sự cố. Thay vào đó, dùng chuông hoặc cảm biến báo khi cửa mở, sắp xếp sinh hoạt ban ngày đều đặn và nhờ hàng xóm để ý.
Thiết bị định vị cho người hay quên có cần họ đồng ý không?
Nên bàn từ sớm khi người đó còn tự quyết định được, để đó là lựa chọn của họ. Khi bệnh tiến triển, gia đình quyết định vì lợi ích của người đó, nhưng vẫn giải thích nhẹ nhàng, chọn thiết bị ít gây khó chịu và chỉ dùng để tìm khi cần.
Nên chụp ảnh người thân thế nào cho bộ thông tin tìm người?
Một tấm rõ mặt và một tấm toàn thân, chụp ở nơi đủ sáng, cập nhật mỗi vài tháng. Nhiều gia đình chụp thêm một tấm mỗi sáng với bộ đồ đang mặc, để khi cần có ngay mô tả chính xác quần áo.
Người hay quên cứ đòi đi làm, đi đón con thì nên nói gì?
Đừng tranh cãi đúng sai hay nhắc rằng việc đó đã qua lâu rồi. Hãy hỏi chuyện về công việc ngày xưa, rủ làm một việc khác, hoặc đi cùng một đoạn ngắn rồi về. Ghi lại những lần như vậy để kể với bác sĩ.
Có nên dùng AI để soạn tin tìm người không?
Có thể nhờ AI làm bố cục tin với dữ liệu giả, sau đó tự điền thông tin thật. Không đưa ảnh mặt, bệnh hay địa chỉ của người thân vào chatbot công cộng. Lúc đang tìm, ưu tiên báo công an và nhờ người quen, không mất thời gian chỉnh câu chữ.