Phần lớn các vụ lừa nhắm vào người cao tuổi đi theo một khuôn: tạo ra chuyện gấp, đánh vào tình thương hoặc nỗi sợ, rồi đòi tiền hay thông tin ngay trong cuộc gọi. Người lớn tuổi không kém hiểu biết hơn ai, nhưng thường ở nhà một mình nhiều giờ, có khoản tiết kiệm, lịch sự với người lạ và ngại làm phiền con cháu. Kẻ lừa biết rõ những điều đó.
Bài này gom bảy chiêu hay gặp nhất, viết ngắn để ông bà tự đọc được hoặc con cháu đọc to cho nghe. Điều đáng nhớ nhất chỉ có một câu: trước mọi yêu cầu chuyển tiền, đọc số, cài ứng dụng, hãy nói “khoan đã, để gọi lại cho người nhà đã” rồi cúp máy. Phần chi tiết kỹ thuật về giả giọng, giả video, trang web giả có ở trang AI Bảo Mật; ở đây chỉ giữ phần người lớn tuổi cần nhớ.
Vì sao kẻ lừa hay chọn người cao tuổi
Không phải vì người già dễ tin. Kẻ lừa chọn người cao tuổi vì vài điều kiện rất đời thường. Ông bà thường ở nhà ban ngày khi con cháu đi làm, nên một cuộc gọi lúc mười giờ sáng không có ai bên cạnh để hỏi ý. Nhiều người có sổ tiết kiệm, lương hưu, tiền dành dụm cho tuổi già, và quen giữ tiền mặt hay chuyển khoản theo lời người nhà dặn. Người lớn tuổi lớn lên trong nếp lịch sự, nghe máy là trả lời đến cùng, ít khi cúp ngang một người đang nói.
Thêm vào đó là tâm lý ngại làm phiền. Khi nghe chuyện con cháu gặp nạn, ông bà muốn tự lo cho xong thay vì gọi hỏi, sợ con cái lo thêm. Khi nghe tên cơ quan nhà nước, nhiều người sợ “dính líu” nên làm theo cho yên chuyện. Kẻ lừa dùng đúng hai cảm xúc này: thương và sợ. Thông tin cá nhân lộ ra từ những lần điền phiếu, mua hàng, tham gia hội thảo cũng giúp chúng gọi đúng tên, đúng quê, đúng tên cháu, khiến câu chuyện nghe như thật.
Hiểu điều này giúp con cháu nói chuyện với ông bà đúng cách: không phải “bố mẹ cả tin quá”, mà là “ai ở hoàn cảnh này cũng có thể bị nhắm tới, mình chuẩn bị trước thôi”. Cách nói tôn trọng làm ông bà sẵn lòng kể lại những cuộc gọi lạ, và đó là lớp bảo vệ quan trọng nhất trong nhà.
Bảy chiêu hay gặp nhất
Giả con cháu cần tiền gấp. Người gọi xưng là cháu, hoặc là bác sĩ, thầy giáo, bạn của cháu, báo cháu bị tai nạn, bị giữ ở đồn, cần tiền viện phí hay tiền nộp phạt ngay. Giọng có thể được làm giả bằng AI cho giống, kèm tiếng khóc, tiếng ồn để khó nghe rõ.
Giả cơ quan chức năng. Xưng công an, toà án, bảo hiểm xã hội, điện lực, nhà mạng. Nói ông bà liên quan một vụ án, sắp bị khoá thuê bao, sắp bị cắt lương hưu, rồi bảo chuyển tiền “để kiểm tra” hoặc cài ứng dụng “để cập nhật”.
Bán thuốc, thực phẩm chức năng chữa bách bệnh. Qua hội thảo tặng quà, buổi khám miễn phí, livestream, cuộc gọi của “chuyên gia”. Hứa chữa khỏi tiểu đường, xương khớp, huyết áp, khuyên bỏ thuốc bác sĩ kê.
Trúng thưởng, quà tặng, gói hàng. Báo trúng xe máy, tivi, chuyến du lịch, chỉ cần đóng phí vận chuyển hay thuế trước. Hoặc giao gói hàng ông bà không đặt, đòi trả tiền thu hộ.
Đòi cài ứng dụng, bấm đường link. Gửi tin nhắn có đường link lạ hoặc hướng dẫn qua điện thoại cách cài một ứng dụng, bật chia sẻ màn hình. Sau đó chúng điều khiển máy và lấy tiền trong tài khoản.
Mời góp vốn lãi cao cho người về hưu. Lời mời gửi tiết kiệm, chơi hụi, góp vốn dự án với lãi “gấp mấy lần ngân hàng”, trả lãi đều vài tháng đầu rồi biến mất cùng tiền gốc.
Làm quen, nhờ vả, tình cảm. Người lạ thân thiện qua mạng hoặc ngoài đời, sau vài tuần bắt đầu kể chuyện khó khăn, nhờ vay tiền, nhờ đứng tên, nhờ ký giấy, mượn căn cước.
Dấu hiệu chung của mọi cuộc lừa
Bảy chiêu trên khác nhau về câu chuyện, nhưng gần như luôn có chung vài dấu hiệu. Gặp một trong những dấu hiệu dưới đây là đủ để dừng lại, không cần đoán xem đó là chiêu nào.
| Dấu hiệu | Người lạ thường nói | Ông bà nên làm |
|---|---|---|
| Giục gấp, không cho thời gian | “Phải chuyển ngay trong mười lăm phút”, “chậm là không kịp” | Nói khoan đã, cúp máy, gọi người nhà |
| Dặn giữ bí mật | “Đừng nói với ai”, “đừng báo bố mẹ cháu kẻo lo” | Kể ngay cho một người tin cậy |
| Đòi tiền hoặc mã số | Đòi chuyển khoản, đọc mã OTP, đọc số thẻ, số căn cước | Không đọc, không chuyển qua điện thoại |
| Đòi cài ứng dụng, bấm link | “Bác bấm vào đường link này”, “bác tải ứng dụng này về” | Không bấm, không cài, nhờ con cháu xem |
| Hứa quá tốt | Trúng thưởng lớn, lãi cao, thuốc chữa khỏi hẳn | Nhớ rằng không có quà miễn phí phải trả tiền trước |
| Doạ nạt | “Bác liên quan vụ án”, “sẽ bị bắt”, “sẽ bị cắt lương hưu” | Cơ quan thật không làm việc kiểu này qua điện thoại |
Có thể in bảng này cỡ chữ to, dán gần chỗ ông bà hay ngồi nghe điện thoại. Nhiều gia đình thấy chỉ cần nhìn thấy chữ “khoan đã” trên tường là ông bà nhớ ra phải dừng.
Câu “khoan đã” và ba việc trước mọi yêu cầu liên quan đến tiền
Đây là quy tắc ngắn nhất có thể dạy cho người lớn tuổi. Nó không cần hiểu công nghệ, không cần phân biệt giọng thật giọng giả, chỉ cần làm đúng thứ tự.
- Nói “khoan đã”. Một câu đơn giản như “khoan đã, để hỏi lại người nhà rồi gọi lại sau” là đủ. Không cần giải thích, không cần cãi. Người thật sẽ đồng ý chờ; kẻ lừa sẽ giục, doạ hoặc năn nỉ.
- Cúp máy. Cúp hẳn, không giữ máy chờ, không để người kia “chuyển máy cho cấp trên”. Lịch sự với người lạ không bao gồm việc nghe họ nói đến cùng.
- Tự gọi lại bằng số mình đã biết. Gọi cho con cháu bằng số đã lưu sẵn trong danh bạ, không gọi vào số vừa gọi đến. Nếu người kia xưng cơ quan, tra số của cơ quan đó qua người nhà, không dùng số họ đọc cho.
- Kể cho một người tin cậy. Dù đã chắc là lừa và không mất gì, vẫn kể lại cho con cháu hoặc hàng xóm thân. Kẻ lừa hay gọi lại lần hai với chuyện khác, và người nhà cần biết để nhắc.
Quy tắc này áp dụng cả khi người gọi là người quen thật. Một người con thật sự gặp chuyện sẽ không giận nếu bố mẹ cúp máy rồi gọi lại kiểm tra; ngược lại, họ sẽ yên tâm hơn.
Con cháu giúp thế nào mà không làm ông bà mất tự tin
Cách giúp tệ nhất là cấm ông bà nghe máy lạ, giữ hết thẻ ngân hàng, hoặc mắng khi ông bà kể lại một cuộc gọi đáng ngờ. Những cách đó làm người lớn tuổi thấy mình bị coi như trẻ con, và lần sau họ sẽ giấu. Một người bị lừa mà giấu con cháu vì sợ bị trách thường mất tiền nhiều hơn, vì kẻ lừa quay lại đòi thêm.
Cách tốt hơn là cùng ông bà đặt quy ước, nói rõ đây là việc cả nhà cùng làm, kể cả người trẻ. Ví dụ giả định: một gia đình ở Huế họp mặt cuối tuần, người con nói “từ nay ai trong nhà nhận cuộc gọi đòi tiền thì cũng gọi lại cho nhau trước, con cũng vậy”. Khi quy tắc áp cho mọi người, ông bà không thấy bị nghi ngờ riêng.
Thêm vài việc thực tế: lưu sẵn số của tất cả con cháu với tên dễ nhận, có ảnh đại diện; dặn ông bà gọi bất kỳ lúc nào, kể cả giờ làm việc; khen khi ông bà kể lại một cuộc gọi lạ, dù đó chỉ là quảng cáo. Mỗi lần được khen, ông bà thấy việc kể lại là đúng, và thói quen đó bền hơn mọi lời dặn.
Nếu ông bà muốn tự làm chủ, hãy dạy cách nhận ra thay vì làm hộ. Người lớn tuổi hoàn toàn có thể học được việc kiểm tra một tin nhắn, chặn một số máy, nếu được chỉ chậm, viết ra giấy và tập lại vài lần.
AI làm kẻ lừa giỏi hơn ra sao, và AI giúp ông bà được gì
Trí tuệ nhân tạo giúp kẻ lừa ở ba chỗ. Thứ nhất là giả giọng: chỉ cần một đoạn ghi âm ngắn lấy từ mạng xã hội, công cụ AI có thể tạo giọng nói khá giống người thật. Thứ hai là viết tin nhắn trơn tru, không còn lỗi chính tả như trước, nên dấu hiệu “sai chính tả là lừa” không còn đáng tin. Thứ ba là làm ảnh, video giả của người quen hoặc người nổi tiếng để quảng cáo thuốc, mời đầu tư.
Vì vậy, lời khuyên cũ “nghe giọng là biết con mình” không còn đủ. Ông bà không cần học cách nhận ra giọng giả, vì việc đó khó cả với người trẻ. Chỉ cần nhớ: giọng giống không chứng minh được gì; gọi lại bằng số đã lưu mới chứng minh được.
Ở chiều ngược lại, AI cũng giúp được. Ông bà có thể chụp một tin nhắn đáng ngờ, che số tài khoản và tên người, rồi hỏi một chatbot “tin nhắn này có dấu hiệu lừa đảo không”. Chatbot thường chỉ ra được các dấu hiệu như giục gấp, đường link lạ, đòi mã số. Nhưng AI có thể sai, nên câu trả lời của nó chỉ là một ý kiến thêm, không phải lý do để chuyển tiền hay yên tâm bấm link. Việc quyết định vẫn là gọi lại cho người nhà.
Nếu đã lỡ chuyển tiền hoặc đọc mã số
Lỡ rồi thì điều quan trọng nhất là hành động nhanh và không giấu. Không ai trong nhà nên trách lúc này; thời gian quý hơn lời trách.
- Gọi ngay cho ngân hàng qua số tổng đài in trên thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức của ngân hàng, báo giao dịch bị lừa, đề nghị khoá tài khoản và tra soát.
- Nếu đã đọc mã OTP hoặc cài ứng dụng lạ: tắt mạng điện thoại, nhờ con cháu đổi mật khẩu ngân hàng từ một máy khác, rồi mang máy đi kiểm tra.
- Ghi lại mọi thứ còn nhớ: số gọi đến, giờ gọi, số tài khoản đã chuyển, nội dung người kia nói. Chụp lại tin nhắn, đừng xoá.
- Đến cơ quan công an nơi gần nhất để trình báo, mang theo căn cước và các thông tin trên.
- Cảnh giác với người gọi đến hứa “lấy lại tiền giúp” với điều kiện đóng phí trước. Đó thường là lần lừa thứ hai.
Bài “Ông bà lỡ chuyển tiền cho kẻ lừa” trong cùng chuyên mục hướng dẫn kỹ hơn từng việc và cách con cháu nói chuyện với ông bà sau sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà không rành điện thoại thì có cần học gì về lừa đảo không?
Không cần học kỹ thuật. Chỉ cần nhớ một quy tắc: ai đòi tiền, đòi mã số hay bảo cài ứng dụng qua điện thoại thì nói khoan đã, cúp máy, gọi lại cho người nhà bằng số đã lưu. Quy tắc này dùng được cho mọi chiêu, kể cả chiêu mới chưa ai biết.
Kẻ lừa biết tên cháu, biết quê thì có phải người quen không?
Không nhất thiết. Thông tin cá nhân lộ ra từ nhiều nguồn như mạng xã hội, phiếu khảo sát, danh sách khách hàng bị bán. Kẻ lừa nói đúng tên và quê để tạo lòng tin. Biết thông tin không chứng minh được người đó là ai, chỉ gọi lại kiểm tra mới chắc.
Có nên cấm ông bà nghe số lạ không?
Cấm hẳn thường không thực tế, vì ông bà vẫn cần nghe bác sĩ, hàng xóm, người giao hàng. Cách hợp lý hơn là bật lọc cuộc gọi rác, dặn không làm theo bất kỳ yêu cầu tiền nào từ số lạ, và lưu sẵn đủ số người quen để ông bà dễ phân biệt.
Ngân hàng hay công an có bao giờ gọi điện đòi chuyển tiền không?
Các cơ quan chức năng và ngân hàng đã nhiều lần cảnh báo rằng họ không yêu cầu người dân chuyển tiền vào tài khoản lạ để kiểm tra, không đòi mã OTP qua điện thoại. Gặp yêu cầu như vậy, gần như chắc chắn là giả, nên cúp máy và tự liên hệ cơ quan đó qua người nhà.
Ông bà ngại kể vì sợ con cháu trách thì làm sao?
Con cháu nên nói trước rằng kể lại một cuộc gọi lạ là việc tốt, dù có mất tiền hay không. Khi ông bà kể, hãy cảm ơn trước rồi mới cùng xử lý. Không trách móc là cách để lần sau ông bà kể sớm hơn, khi vẫn còn kịp chặn.
AI có giúp ông bà nhận ra tin nhắn lừa đảo không?
Có thể giúp như một ý kiến thứ hai: chụp tin nhắn, che số tài khoản và tên, hỏi chatbot có dấu hiệu lừa không. Nhưng AI có lúc trả lời sai, nên không dùng câu trả lời của AI để quyết định chuyển tiền. Việc kiểm tra chắc chắn vẫn là gọi lại cho người nhà.