Một sản phẩm hứa chữa khỏi tiểu đường, xương khớp, huyết áp, ung thư chỉ bằng vài hộp uống mỗi ngày, lại được bán qua hội thảo tặng quà, livestream hay cuộc gọi của “bác sĩ”, thì gần như chắc chắn là quảng cáo sai sự thật. Thực phẩm chức năng không phải là thuốc và không thay thế được thuốc chữa bệnh; đó là điều quy định bắt buộc ghi trên quảng cáo của loại hàng này ở Việt Nam.
Người cao tuổi là nhóm bị nhắm nhiều nhất vì thường có bệnh mạn tính, uống thuốc lâu năm, mong một cách chữa dứt điểm. Bài này không bàn về sản phẩm nào tốt hay xấu, cũng không khuyên dùng hay không dùng loại nào; việc đó thuộc về bác sĩ điều trị. Bài chỉ giúp ông bà và con cháu nhận ra cách bán hàng có dấu hiệu lừa, và biết làm gì khi đã lỡ mua.
Ba con đường kẻ bán dùng để tiếp cận ông bà
Hội thảo, buổi khám miễn phí, chuyến tham quan tặng quà. Ông bà được mời đi “hội thảo sức khoẻ”, đo huyết áp, đo mật độ xương miễn phí, kèm quà như chai dầu ăn, bộ nồi, gói mì. Buổi gặp kéo dài vài tiếng, có người dẫn chương trình nói hay, có người “khỏi bệnh” lên kể chuyện. Cuối buổi là bán hàng với giá “chỉ hôm nay”, có người kèm từng bàn để giục ký. Sau vài lần đến nhận quà, ông bà thấy ngại nếu không mua.
Livestream, video ngắn, quảng cáo trên mạng. Người bán dùng video có hình bác sĩ mặc áo blouse, giọng chắc nịch, kể ca bệnh khỏi hẳn. Nhiều video dùng AI ghép mặt, ghép giọng của bác sĩ, nghệ sĩ nổi tiếng để quảng cáo mà người đó không hề biết. Ông bà xem trên điện thoại, bấm đặt hàng, rồi nhận cuộc gọi tư vấn.
Cuộc gọi “tư vấn sức khoẻ”. Người gọi xưng là bác sĩ, dược sĩ, chuyên gia của một “viện” hay “trung tâm”, biết ông bà có bệnh gì vì đã từng đặt hàng hoặc điền phiếu. Họ gọi nhiều lần, hỏi thăm ân cần, rồi nói bệnh đang nặng thêm, phải dùng thêm liệu trình. Có người khuyên giảm hoặc bỏ thuốc bác sĩ bệnh viện kê vì “thuốc tây hại gan”.
Những lời hứa nên làm ông bà dừng lại ngay
Người bán hàng chân chính đôi khi cũng nói quá một chút, nhưng có những câu mà nghe thấy là nên dừng, không cần cân nhắc thêm. Bảng dưới gom các câu thường gặp và lý do đáng ngờ.
| Lời hứa nghe thấy | Vì sao đáng ngờ |
|---|---|
| “Chữa khỏi hẳn, không cần uống thuốc nữa” | Bệnh mạn tính như tiểu đường, huyết áp cần bác sĩ theo dõi lâu dài; không sản phẩm nào cho phép tự bỏ thuốc |
| “Chữa được cả chục bệnh” | Một sản phẩm trị được từ xương khớp đến gan, thận, mất ngủ là dấu hiệu quảng cáo phóng đại |
| “Bác sĩ bệnh viện giấu không cho bác biết” | Câu này tách ông bà khỏi bác sĩ điều trị, người duy nhất biết rõ bệnh của ông bà |
| “Giá chỉ hôm nay, mai tăng gấp đôi” | Giục mua ngay để không kịp hỏi con cháu, không kịp hỏi bác sĩ |
| “Hàng nhập khẩu, có chứng nhận quốc tế” | Chứng nhận nói chung chung, không cho xem giấy tờ, không ghi rõ nơi sản xuất |
| “Người nổi tiếng này cũng dùng” | Hình ảnh, video người nổi tiếng có thể bị ghép bằng AI mà họ không hề biết |
Gặp từ hai câu trở lên trong cùng một buổi hay một cuộc gọi, ông bà có thể yên tâm từ chối. Không mua không có nghĩa là bất lịch sự; ông bà có quyền ra về hoặc cúp máy bất cứ lúc nào.
Thực phẩm chức năng không phải là thuốc
Ở Việt Nam, quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khoẻ phải ghi câu “thực phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh”. Câu này có mặt vì một lý do rõ ràng: những sản phẩm này không phải qua quá trình thử nghiệm và cấp phép như thuốc chữa bệnh. Khi người bán nói sản phẩm “chữa khỏi” một bệnh nào đó, họ đã nói vượt quá những gì loại hàng này được phép.
Điều nguy hiểm nhất không phải là mất tiền, mà là bỏ thuốc. Một người cao tuổi đang uống thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường theo đơn, nghe lời quảng cáo mà tự giảm hoặc ngưng thuốc có thể gặp biến chứng nặng. Ngoài ra, một số sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể chứa chất không ghi trên nhãn, hoặc tương tác với thuốc đang dùng; điều này chỉ bác sĩ, dược sĩ xem đơn mới đánh giá được.
Vì vậy nguyên tắc với ông bà rất đơn giản: không tự bỏ, không tự đổi thuốc bác sĩ kê vì bất kỳ lời quảng cáo nào. Muốn dùng thêm sản phẩm gì, mang hộp sản phẩm đến buổi tái khám, hỏi bác sĩ điều trị. Bác sĩ không “giấu” điều gì; họ là người chịu trách nhiệm về sức khoẻ của ông bà.
Trang này không thay bác sĩ và không đánh giá sản phẩm cụ thể nào. Các câu hỏi về bệnh và thuốc cần hỏi trực tiếp nơi ông bà đang khám chữa.
Năm câu hỏi trước khi mua bất kỳ sản phẩm sức khoẻ nào
Con cháu có thể chép năm câu này ra một tờ giấy, kẹp vào ví hoặc dán trong nhà. Khi được mời mua, ông bà chỉ cần lần lượt tự hỏi, hoặc hỏi thẳng người bán.
- Bác sĩ đang chữa cho mình có biết sản phẩm này không? Nếu chưa, chưa mua. Hẹn người bán để hỏi bác sĩ ở lần tái khám tới.
- Người bán có bảo mình bỏ hay giảm thuốc đang uống không? Nếu có, dừng ngay. Đó là dấu hiệu nguy hiểm nhất.
- Mình có bị giục mua ngay hôm nay không? Hàng tốt không biến mất sau một ngày. Ông bà có quyền nói “để về hỏi con cháu đã”.
- Có hoá đơn, tên công ty, địa chỉ rõ ràng không? Không có, hoặc chỉ có số điện thoại và tài khoản cá nhân, thì không mua.
- Con cháu đã xem chưa? Chụp ảnh hộp sản phẩm gửi cho con cháu trước khi trả tiền. Một người ngoài cuộc, không bị cuốn vào không khí hội thảo, nhìn ra vấn đề dễ hơn nhiều.
Năm câu này không nhằm làm ông bà nghi ngờ mọi thứ, mà để mua hàng một cách bình tĩnh. Sản phẩm thật sự hữu ích vẫn còn đó sau khi ông bà đã hỏi xong.
Video bác sĩ, nghệ sĩ quảng cáo do AI làm giả
Một hình thức ngày càng nhiều là video quảng cáo dùng gương mặt, giọng nói của bác sĩ có tiếng, phát thanh viên, nghệ sĩ được người cao tuổi yêu mến. Công cụ AI cho phép ghép miệng nói khớp với lời quảng cáo, nên người xem tưởng chính người đó đang giới thiệu sản phẩm. Nhiều bác sĩ và nghệ sĩ đã phải lên tiếng rằng họ không hề quảng cáo những sản phẩm ấy.
Ông bà không cần học cách soi video giả, vì việc đó khó cả với người trẻ. Chỉ cần nhớ hai điều. Thứ nhất, bác sĩ đang làm việc ở bệnh viện thường không đứng ra quảng cáo một sản phẩm chữa bách bệnh. Thứ hai, thấy người nổi tiếng quảng cáo không phải là bằng chứng sản phẩm tốt, kể cả khi video là thật.
Nếu muốn kiểm tra, ông bà có thể gửi video cho con cháu, hoặc hỏi một chatbot AI: “Video này quảng cáo sản phẩm chữa nhiều bệnh, có dấu hiệu quảng cáo sai sự thật không?” Chatbot có thể chỉ ra những lời hứa phóng đại, nhưng không xác nhận được video thật hay giả một cách chắc chắn. Cách an toàn vẫn là không đặt mua qua đường link trong video, và hỏi bác sĩ điều trị khi cần.
Đã lỡ mua hoặc đang dùng thì làm gì
Nhiều gia đình chỉ phát hiện khi thấy tủ của ông bà có cả chục hộp sản phẩm lạ, hoặc hoá đơn trả góp. Lúc này điều cần là bình tĩnh và đi từng bước.
- Không trách ông bà. Người bán hàng kiểu này được huấn luyện để thuyết phục; ông bà mua vì mong khoẻ, không phải vì thiếu hiểu biết.
- Kiểm tra xem ông bà có đang bỏ hay giảm thuốc theo đơn không. Nếu có, liên hệ bác sĩ điều trị càng sớm càng tốt.
- Mang các hộp sản phẩm đến buổi khám, để bác sĩ hoặc dược sĩ xem có nên tiếp tục hay không.
- Giữ lại hoá đơn, hợp đồng, phiếu đặt hàng, số điện thoại người bán, ảnh buổi hội thảo nếu có.
- Nếu bị ép ký hợp đồng trả góp hoặc mua với cam kết sai sự thật, hỏi cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở địa phương về hướng khiếu nại theo quy định hiện hành.
- Chặn số điện thoại người tư vấn nếu ông bà đồng ý, và báo cho những người lớn tuổi khác từng đi cùng hội thảo.
Đây cũng là lúc nói chuyện nhẹ nhàng về lần sau: thống nhất rằng ông bà sẽ chụp ảnh gửi con cháu trước khi mua bất kỳ sản phẩm sức khoẻ nào. Con cháu cũng nên hứa trả lời nhanh, không gạt đi.
Con cháu nói chuyện với ông bà thế nào cho lọt tai
Câu “bố mẹ bị lừa rồi” hiếm khi có tác dụng. Ông bà đã bỏ tiền, đã tin, đã có lúc thấy dễ chịu hơn sau khi uống, nên nghe con nói bị lừa sẽ phản ứng lại. Cách tốt hơn là hỏi han: “Bố uống thấy thế nào, bác sĩ khám lần trước nói gì về sản phẩm này?” Câu hỏi đưa câu chuyện về phía bác sĩ, người cả nhà cùng tin.
Hãy hiểu nhu cầu thật đằng sau. Ông bà đi hội thảo nhiều khi không phải vì sản phẩm mà vì được hỏi han, được gặp bạn bè cùng tuổi, có chỗ đi ra ngoài. Nếu chỉ cấm đi, nhu cầu đó vẫn còn. Con cháu có thể cùng ông bà tìm câu lạc bộ người cao tuổi ở phường xã, lớp thể dục buổi sáng, nhóm sinh hoạt chung, những nơi ông bà được gặp gỡ mà không bị bán hàng.
Cuối cùng, con cháu có thể chủ động đi cùng ông bà trong buổi tái khám, ghi sẵn câu hỏi về các sản phẩm ông bà quan tâm. Khi được bác sĩ trả lời trực tiếp, ông bà dễ chấp nhận hơn nhiều so với nghe con cháu nói lại.
Câu hỏi thường gặp
Thực phẩm chức năng có hoàn toàn vô dụng không?
Không thể nói chung như vậy, và bài này không đánh giá sản phẩm cụ thể nào. Điều chắc chắn là thực phẩm chức năng không phải thuốc, không thay thế thuốc chữa bệnh. Có nên dùng loại nào hay không cần hỏi bác sĩ điều trị, người biết rõ bệnh và các thuốc ông bà đang uống.
Đi hội thảo nhận quà miễn phí có sao không?
Đi nghe thì không sao, nhưng nên biết mục đích của buổi đó là bán hàng. Nên đi cùng người thân hoặc bạn bè, không mang theo nhiều tiền, không ký giấy tờ gì tại chỗ, và giữ quy tắc về hỏi con cháu, hỏi bác sĩ trước khi mua.
Người gọi điện biết rõ bệnh của ông bà thì có phải bác sĩ thật không?
Không nhất thiết. Thông tin bệnh có thể lộ ra từ lần đặt hàng trước, phiếu khảo sát ở hội thảo, hoặc danh sách khách hàng bị bán lại. Bác sĩ ở bệnh viện thường không gọi điện để bán sản phẩm. Gặp cuộc gọi như vậy, ông bà có thể cúp máy.
Ông bà đã bỏ thuốc theo lời người bán thì phải làm gì?
Liên hệ bác sĩ điều trị càng sớm càng tốt và nói rõ ông bà đã ngưng thuốc từ khi nào, đang dùng sản phẩm gì. Không tự uống bù hay tự điều chỉnh liều. Nếu có dấu hiệu nặng như đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, gọi 115 ngay.
Có nên hỏi AI xem sản phẩm có tốt không?
Có thể hỏi AI để hiểu một thành phần là gì hay để nhận ra lời quảng cáo phóng đại, nhưng không dùng câu trả lời của AI để quyết định dùng hay bỏ thuốc. AI không biết bệnh sử của ông bà và có thể trả lời sai. Không nên nhập tên bệnh, đơn thuốc của ông bà vào chatbot công cộng.
Mua phải hàng kém chất lượng thì khiếu nại ở đâu?
Giữ hoá đơn, phiếu đặt hàng, thông tin người bán, rồi hỏi cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoặc cơ quan quản lý thị trường ở địa phương về cách khiếu nại theo quy định hiện hành. Nếu có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tiền, có thể trình báo công an nơi gần nhất.