Khi người già ngã không dậy được, đau ngực, khó thở, méo miệng, yếu nửa người hay lơ mơ, việc đầu tiên là gọi 115, không phải gọi con cháu hỏi ý kiến, không phải mở chatbot tra cứu. Cuộc gọi chỉ hiệu quả khi người gọi nói được địa chỉ rõ ràng và tình trạng ngắn gọn trong phút đầu.
Bài này dành cho người cao tuổi tự gọi cho mình hoặc cho người bạn đời, cho con cháu và người chăm sóc. Nội dung gồm phân biệt các số khẩn cấp, cách nói trong cuộc gọi, việc làm trong lúc chờ xe, và cách dùng AI ở khâu chuẩn bị từ trước, lúc bình thường. Bài không hướng dẫn sơ cứu chuyên môn; nhân viên tổng đài sẽ hướng dẫn qua điện thoại, và nếu gia đình muốn học sơ cứu bài bản, hãy tìm khoá học có người hướng dẫn.
Bốn số khẩn cấp cần nhớ
Ở Việt Nam, các số khẩn cấp gọi miễn phí. Nhiều người lớn tuổi nhớ 113 và 115 nhưng lẫn 114 và 112. Bảng dưới để dán lên tủ lạnh hoặc cạnh điện thoại bàn.
| Số | Gọi khi nào | Ví dụ trong nhà người già |
|---|---|---|
| 115 | Cấp cứu y tế | Ngã không dậy được, đau ngực, khó thở, ngất, yếu nửa người, lơ mơ, co giật |
| 114 | Cháy nổ, cứu nạn cứu hộ | Cháy bếp, chập điện bốc khói, người bị kẹt trong nhà, nhà sập, ngập nước dâng nhanh |
| 113 | An ninh trật tự | Có người lạ đột nhập, bị đe doạ, trộm cướp |
| 112 | Yêu cầu trợ giúp tìm kiếm cứu nạn | Tình huống thiên tai, mất tích, cần tìm kiếm cứu nạn |
Nếu không chắc nên gọi số nào trong tình huống người bị nạn, gọi 115 trước khi có người bị thương hoặc ốm nặng, gọi 114 khi có cháy. Nhân viên tổng đài có thể phối hợp với lực lượng khác. Đừng mất thời gian phân vân.
Nói gì trong phút đầu cuộc gọi 115
Nhân viên tổng đài cần biết trước hết là đến đâu và chuyện gì đang xảy ra. Nói chậm, rõ, theo thứ tự sau, và trả lời đúng câu được hỏi:
- Địa chỉ cụ thể: số nhà, ngõ hoặc hẻm, đường, phường hoặc xã, tỉnh hoặc thành phố. Thêm một mốc dễ tìm như cạnh trường học, đối diện chợ, đầu hẻm có cây xăng.
- Chuyện gì xảy ra, nói một câu: "Có cụ ông 80 tuổi ngã trong nhà tắm, không đứng dậy được, kêu đau hông" hoặc "Mẹ đang nói chuyện thì méo miệng, tay trái yếu".
- Người bệnh còn tỉnh không, còn thở không, có trả lời khi gọi không.
- Số điện thoại để tổng đài gọi lại, nếu đang gọi bằng máy khác máy của mình.
- Không cúp máy trước. Chờ nhân viên tổng đài nói kết thúc, làm theo hướng dẫn của họ trong lúc chờ xe.
Nếu đang hoảng, hãy nhìn vào tờ kịch bản dán cạnh điện thoại, đọc từng dòng. Đó là lý do nên chuẩn bị tờ giấy này từ trước, khi mọi người còn bình tĩnh.
Những dấu hiệu phải gọi ngay, không chờ xem thêm
Phần lớn gia đình chần chừ vì không chắc tình trạng có đủ nặng để gọi xe cấp cứu hay không. Danh sách dưới đây là những dấu hiệu mà người làm y tế thường khuyên gọi cấp cứu ngay. Đây không phải để tự chẩn đoán, mà để không chần chừ:
- Đau, tức, nặng ngực kéo dài, nhất là kèm vã mồ hôi, khó thở, đau lan lên vai, cánh tay hay hàm.
- Đột ngột méo miệng, nói ngọng hoặc không nói được, yếu hay tê một bên tay chân, mất thăng bằng, nhìn mờ một bên.
- Khó thở, thở rít, môi tím tái, nói không thành câu vì hụt hơi.
- Ngất, gọi không tỉnh hoặc lơ mơ, lú lẫn đột ngột khác hẳn mọi ngày.
- Co giật.
- Ngã rồi không đứng dậy được, đau nhiều ở hông hay lưng, va đầu rồi buồn nôn, nôn, lơ mơ, hoặc đang dùng thuốc chống đông mà va đầu.
- Chảy máu nhiều không cầm được, bỏng rộng, bị điện giật.
Gặp một trong các dấu hiệu trên thì gọi 115 trước, các việc khác làm sau. Nếu không chắc, vẫn gọi và mô tả, nhân viên tổng đài sẽ giúp đánh giá. Gọi mà hoá ra không nặng thì không ai trách; không gọi mà nặng thì không lấy lại được thời gian.
Việc làm trong lúc chờ xe cấp cứu
Ở bên người bệnh. Nói chuyện nhẹ nhàng, giữ cho người bệnh yên tâm. Không cho ăn uống gì nếu chưa được nhân viên y tế cho phép. Không tự ý cho uống thuốc. Nếu người bị ngã, đừng cố nâng dậy khi người đó kêu đau nhiều, va đầu hoặc không cử động được chân tay; làm theo lời dặn của tổng đài.
Cử người đón xe. Nhờ một người ra đầu ngõ, đầu hẻm, cổng chung cư để chỉ đường. Ở hẻm nhỏ, khu nhà chưa có số rõ, xe cấp cứu hay mất nhiều phút chỉ để tìm nhà. Buổi tối, bật đèn trước cửa nhà.
Dọn lối vào. Mở khoá cổng, mở cửa, dời xe máy chắn lối, nhốt chó, dọn đồ trên cầu thang để nhân viên y tế mang cáng vào được.
Gom giấy tờ và thuốc. Lấy thẻ bảo hiểm y tế, giấy tờ tuỳ thân, sổ khám bệnh, đơn thuốc gần nhất và các vỏ hộp thuốc đang dùng cho vào một túi. Điện thoại và sạc của người đi cùng cũng cần mang theo.
Báo người thân. Sau khi đã gọi 115 và mọi việc trên đã xong, mới gọi cho con cháu, người thân. Thứ tự này quan trọng: gọi người thân trước thường mất vài phút quý giá.
Khi người già ở một mình phải tự gọi
Người già sống một mình có thể phải tự gọi cấp cứu cho chính mình, đôi khi trong lúc đang đau hoặc choáng. Vì vậy, điện thoại phải nằm trong tầm với, nhất là ban đêm: đặt ở đầu giường, không để ở phòng khác sạc qua đêm. Với người hay quên mang điện thoại vào nhà tắm, một chiếc nút gọi khẩn cấp chống nước hoặc chuông báo là lớp dự phòng.
Tập trước với ông bà cách gọi từ màn hình khoá, vì lúc khẩn cấp ngón tay run có thể không mở khoá được. Hầu hết điện thoại thông minh có nút gọi khẩn cấp ngay trên màn hình khoá; nhiều máy còn có tổ hợp phím cứng để gọi nhanh. Điện thoại phím bấm thì lưu sẵn số 115 ở phím tắt nếu máy hỗ trợ.
Nếu ông bà nói khó vì bệnh hoặc nghe kém, cách thực tế nhất hiện nay vẫn là có người ở gần đã thống nhất trước: ông bà bấm nút hoặc nhắn một tin ngắn đã soạn sẵn, người đó chạy sang và gọi 115. Gia đình có người khiếm thính nên hỏi chính quyền địa phương hoặc hội người khiếm thính xem có kênh hỗ trợ nhắn tin nào đang hoạt động ở nơi mình sống.
Chuẩn bị trong nhà để xe cấp cứu đến nhanh hơn
Nhiều phút quý giá mất đi không phải trên đường, mà ở đoạn cuối: tìm số nhà, tìm lối vào, chờ người mở cổng. Gia đình có người già nên làm cho ngôi nhà dễ tìm ngay từ bây giờ. Số nhà to, rõ, nhìn được từ đường, có đèn chiếu vào ban đêm. Ở nông thôn, nhà không có số rõ, hãy chuẩn bị một câu chỉ đường cố định như "từ ủy ban xã đi thẳng, qua cầu, nhà thứ ba bên phải có cổng sắt xanh" và ghi lên tờ kịch bản.
Chuẩn bị một túi nhỏ để ở chỗ cố định gần cửa: bản sao thẻ bảo hiểm y tế, bản sao giấy tờ tuỳ thân, tờ danh sách thuốc đang dùng do gia đình chép từ đơn bác sĩ, tên bệnh viện hay khám. Khi có chuyện, người đi cùng chỉ việc cầm túi lên. Mỗi lần đi tái khám có thay đổi thuốc, nhớ cập nhật tờ danh sách trong túi.
Với người già sống một mình, cần một chìa khoá dự phòng gửi người tin cậy ở gần, để khi ông bà gọi được 115 nhưng không ra mở cửa được, vẫn có người mở cho nhân viên y tế. Người khuyết tật sống một mình cũng nên có sắp xếp tương tự, theo lựa chọn của chính họ về người giữ chìa khoá.
Dùng AI để chuẩn bị kịch bản từ trước, không dùng lúc khẩn cấp
AI phù hợp với việc soạn tờ kịch bản và tập luyện khi mọi người còn khoẻ. Lúc có chuyện thật, gọi 115 trước, không hỏi máy. Cách làm:
- Nhờ chatbot soạn khung với chỗ trống, không đưa địa chỉ thật: "Soạn một tờ hướng dẫn gọi cấp cứu 115 cho người cao tuổi, chữ to, câu ngắn, có chỗ trống để điền địa chỉ, mốc dễ tìm, số điện thoại người thân, gồm những câu cần nói theo thứ tự".
- Tự điền địa chỉ, mốc và số người thân bằng tay lên bản in, không dán vào chatbot.
- Đọc lại khung AI làm, gạch những dòng không đúng với Việt Nam. AI đôi khi viết theo số khẩn cấp của nước khác hoặc thêm hướng dẫn sơ cứu không phù hợp.
- Dán một bản cạnh điện thoại bàn hoặc tủ lạnh, một bản thu nhỏ trong ví.
- Tập một lần cùng ông bà: đóng vai, con cháu làm nhân viên tổng đài hỏi, ông bà đọc theo tờ giấy. Không gọi số 115 thật để tập.
Mục đích của buổi tập là để khi có chuyện, câu "nhà ở đâu" được trả lời trong vài giây chứ không phải lúng túng tìm số nhà.
Những sai lầm hay gặp
Từ kinh nghiệm chung của người làm cấp cứu và người chăm sóc, mấy sai lầm sau làm mất thời gian nhiều nhất:
- Gọi người thân ở xa hỏi ý kiến trước, chờ con về mới quyết định gọi xe. Trong các dấu hiệu nặng, chờ là mất thời gian điều trị.
- Tự chở người bệnh đi viện bằng xe máy khi người bệnh lơ mơ, không ngồi vững, hoặc đau ngực dữ dội. Xe cấp cứu có người và thiết bị theo dõi trên đường.
- Nói địa chỉ chung chung kiểu "nhà gần chợ" mà không có số nhà, tên ngõ, tên phường, xã.
- Cúp máy ngay sau khi nói địa chỉ, bỏ lỡ hướng dẫn quan trọng của tổng đài.
- Gọi xong không ai ra đón, xe vào nhầm hẻm.
- Tra cứu triệu chứng trên mạng hoặc hỏi chatbot trong lúc người bệnh đang nặng lên.
Những sai lầm này đều tránh được bằng một tờ giấy dán tường và một buổi tập mười phút. Đó là phần việc gia đình làm được ngay hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Gọi 115 có mất tiền không?
Cuộc gọi đến các số khẩn cấp ở Việt Nam là miễn phí. Chi phí vận chuyển cấp cứu và điều trị là chuyện khác, tuỳ cơ sở và chế độ bảo hiểm y tế; hỏi trực tiếp cơ sở y tế. Đừng vì lo chi phí mà chần chừ khi có dấu hiệu nặng.
Có nên hỏi chatbot xem triệu chứng có nặng không trước khi gọi 115?
Không. Khi có dấu hiệu như đau ngực, khó thở, méo miệng, yếu nửa người, lơ mơ, co giật hay ngã không dậy được, gọi 115 ngay. Chatbot không thăm khám được, có thể trả lời sai và làm mất thời gian quý báu.
Người già nói giọng địa phương nặng, sợ tổng đài không hiểu thì sao?
Tập đọc tờ kịch bản với câu ngắn, nói chậm, nhắc lại địa chỉ hai lần. Nếu có người ở cạnh, đưa máy cho người nói rõ hơn. Nhân viên tổng đài quen nghe nhiều giọng và sẽ hỏi lại khi chưa rõ.
Điện thoại khoá màn hình thì gọi cấp cứu thế nào?
Hầu hết điện thoại thông minh có nút gọi khẩn cấp trên màn hình khoá, bấm vào là gọi được số khẩn cấp mà không cần mật khẩu. Nhiều máy có thêm tổ hợp phím cứng để gọi nhanh. Tập trước cùng ông bà trên chính máy của họ.
Ở hẻm nhỏ xe cấp cứu không vào được thì làm sao?
Báo trước cho tổng đài khi nói địa chỉ, ví dụ hẻm nhỏ xe hơi không vào được, đón ở đầu hẻm. Cử người ra đón, dọn lối đi bộ vào nhà, mở cửa sẵn để nhân viên y tế mang cáng vào nhanh nhất.
Nên chuẩn bị sẵn những gì để mang theo khi đi cấp cứu?
Thẻ bảo hiểm y tế, giấy tờ tuỳ thân, sổ khám bệnh, đơn thuốc gần nhất và vỏ các hộp thuốc đang dùng, điện thoại và sạc. Gia đình có thể để sẵn trong một túi ở chỗ cố định để lúc cần chỉ việc cầm lên.