Khi có người gọi báo cháu bị tai nạn, bị giữ ở đồn hay đang cấp cứu và cần tiền ngay, việc đúng nhất ông bà làm được là cúp máy rồi gọi lại cho cháu hoặc bố mẹ cháu bằng số đã lưu. Chỉ mất một hai phút, và trong hầu hết trường hợp, cháu nghe máy bình thường, đang đi học hay đi làm, không có chuyện gì xảy ra.
Đây là chiêu lừa nhắm vào người cao tuổi lâu đời nhất và vẫn hiệu quả nhất, vì nó đánh đúng vào tình thương. Bài này đi theo đúng thứ tự năm phút đầu của một cuộc gọi như thế: nhận ra kịch bản, những điều làm ông bà dễ tin, các bước làm, câu nói sẵn để thoát khỏi cuộc gọi, và việc con cháu nên chuẩn bị trước cho ông bà.
Kịch bản quen thuộc của cuộc gọi giả con cháu
Cuộc gọi thường đến vào giờ ông bà ở nhà một mình, buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, khi bố mẹ cháu đang đi làm khó liên lạc. Người gọi có thể tự xưng là cháu, giọng hoảng hốt: “Bà ơi, cháu đây, cháu gặp chuyện rồi.” Hoặc xưng là người khác: bác sĩ ở bệnh viện, thầy cô chủ nhiệm, cán bộ công an, bạn cùng phòng trọ của cháu.
Câu chuyện thay đổi theo từng nơi nhưng xoay quanh vài tình huống: cháu bị tai nạn giao thông cần mổ gấp, cháu đánh nhau hay gây tai nạn bị giữ lại cần tiền “bảo lãnh”, cháu ngất ở trường cần đóng viện phí, cháu bị mất ví ở xa không về được. Tất cả đều có chung một điểm: cần một khoản tiền ngay, chuyển vào số tài khoản người kia đọc, và đừng nói với ai.
Kẻ lừa thường biết tên cháu, trường cháu học, quê nhà, đôi khi biết cả tên bố mẹ cháu. Những thông tin đó lấy được từ mạng xã hội, từ trang cá nhân của chính cháu hoặc bố mẹ cháu đăng ảnh khoe con. Vì vậy câu chuyện nghe rất thật. Có trường hợp kẻ lừa gửi kèm một tấm ảnh người bị thương đã được che mặt, hoặc bật một đoạn tiếng khóc, tiếng còi xe cấp cứu phía sau.
Điểm cần nhớ: không có trường hợp khẩn cấp thật nào mà ông bà phải chuyển tiền cho người lạ trong vài phút. Bệnh viện cấp cứu người bệnh trước rồi mới tính viện phí với gia đình; cơ quan công an không thu tiền “bảo lãnh” qua chuyển khoản điện thoại.
Vì sao ông bà dễ tin, kể cả người rất tỉnh táo
Giọng nghe giống cháu. Công cụ AI hiện nay có thể bắt chước giọng nói từ một đoạn video ngắn trên mạng. Thêm tiếng khóc, tiếng ồn, đường truyền rè, người nghe khó phân biệt. Ngay cả khi giọng không giống lắm, kẻ lừa giải thích “cháu bị đau, nói không rõ”.
Bị dồn thời gian. Người gọi liên tục giục: “phải chuyển trong mười phút”, “bác sĩ không mổ nếu chưa có tiền”. Khi bị giục, ai cũng khó suy nghĩ chậm, và đó chính là mục đích.
Được dặn giữ kín. “Bà đừng nói với bố mẹ cháu, bố cháu biết là đánh cháu chết.” Câu dặn này nghe như một đứa cháu thật đang sợ, và nó chặn đúng việc ông bà cần làm nhất là gọi hỏi.
Muốn tự lo cho con cháu. Nhiều ông bà nghĩ mình có tiền dành dụm, giúp cháu lúc khó là lẽ thường, không muốn con cái lo thêm. Tình thương ấy là điều tốt, chỉ là kẻ lừa đã tính trước.
Ngại cúp máy. Cúp máy giữa chừng khi “cháu” đang khóc là việc rất khó với người lớn tuổi. Vì thế cần chuẩn bị sẵn câu nói để cúp máy mà không thấy áy náy, như phần dưới.
Năm phút đầu: ông bà làm theo thứ tự này
Có thể chép năm bước này ra giấy, dán cạnh chỗ để điện thoại. Không cần nhớ hết lý do, chỉ cần làm đúng thứ tự.
- Phút đầu tiên: không trả lời các câu hỏi. Khi người kia hỏi “bà có nhận ra cháu không”, đừng đoán tên. Nếu ông bà nói “Tuấn đấy à”, kẻ lừa sẽ nhận luôn là Tuấn. Hãy hỏi lại: “Ai đấy, cháu nói tên đầy đủ đi.”
- Nói câu khoan đã. “Khoan đã, để bà gọi lại cho bố mẹ cháu rồi tính.” Nói chậm, dứt khoát, không cần giải thích thêm.
- Cúp máy, không chờ. Dù người kia khóc, năn nỉ hay doạ, vẫn cúp máy. Đừng giữ máy để “chuyển cho bác sĩ nói chuyện”.
- Gọi cho chính đứa cháu bằng số đã lưu. Nếu cháu không nghe máy, gọi cho bố mẹ cháu, rồi đến người thân khác. Không gọi lại vào số vừa gọi đến, không gọi theo số người kia đọc.
- Chưa liên lạc được ai thì vẫn chưa chuyển. Có thể nhờ hàng xóm gọi giúp, hoặc gọi điện cho trường học, cơ quan của bố mẹ cháu bằng số người nhà cung cấp trước. Chậm nửa tiếng không làm hỏng một ca cấp cứu thật, nhưng chuyển vội thì mất tiền thật.
Sau cuộc gọi, nếu xác nhận là lừa, kể lại cho con cháu ngay trong ngày. Kẻ lừa có thể gọi lại với giọng khác, câu chuyện khác, và cả nhà cần biết để nhắc nhau.
Những câu nói sẵn để cúp máy mà không áy náy
Nhiều ông bà biết phải cúp máy nhưng không biết nói gì cho đỡ ngại. Con cháu có thể cùng ông bà chọn một hai câu, tập nói vài lần như một trò chơi. Khi đã có sẵn câu trong đầu, lúc bị dồn sẽ nói ra được dễ hơn nhiều.
- “Khoan đã, để bà gọi lại cho bố cháu rồi tính.”
- “Ông đang bận, ông sẽ gọi lại vào số của cháu.”
- “Nhà có quy định chuyện tiền phải hỏi cả nhà trước, bà gọi lại sau.”
- “Cháu cho bà biết tên bệnh viện, bà nhờ người nhà đến tận nơi.”
- “Bà không chuyển tiền qua điện thoại, ai cần thì đến nhà.”
- “Ông không nghe rõ, ông cúp máy đây, gọi lại sau nhé.”
Câu nào cũng được, miễn là ngắn và kết thúc bằng việc cúp máy. Không cần chứng minh người kia là kẻ lừa, không cần đôi co. Việc của ông bà chỉ là ra khỏi cuộc gọi và tự kiểm tra.
Nếu người gọi nổi nóng, chửi bới hoặc doạ “bà sẽ phải chịu trách nhiệm nếu cháu chết”, đó càng là dấu hiệu rõ hơn. Người thân thật dù hoảng cũng không doạ ông bà mình như thế.
Khi người gọi xưng bác sĩ, công an hay thầy cô
Nhiều cuộc gọi không giả giọng cháu mà xưng một người có chức danh để tăng độ tin. Bảng dưới so sánh điều kẻ lừa nói với cách làm việc thông thường, để ông bà và con cháu cùng nắm.
| Người gọi xưng là | Kẻ lừa thường nói | Thực tế thông thường |
|---|---|---|
| Bác sĩ, y tá bệnh viện | Phải chuyển tiền mổ ngay thì mới mổ | Cấp cứu trước, gia đình làm thủ tục và đóng phí tại quầy của bệnh viện |
| Công an, cán bộ điều tra | Cháu bị giữ, nộp tiền bảo lãnh qua tài khoản để thả | Cơ quan công an không thu tiền qua chuyển khoản điện thoại; gia đình được mời đến trực tiếp |
| Thầy cô chủ nhiệm | Cháu ngất, trường đã đưa đi viện, cần chuyển tiền ngay | Nhà trường liên lạc bố mẹ học sinh theo số đã đăng ký, không đòi ông bà chuyển tiền |
| Bạn của cháu | Cháu mất điện thoại, mượn máy gọi, cần tiền về quê | Bạn thật sẽ đồng ý để ông bà gọi lại cho bố mẹ cháu kiểm tra |
Điểm chung của cả bốn trường hợp là người gọi đòi tiền chuyển vào một tài khoản cá nhân. Đó là dấu hiệu đủ để dừng, bất kể người kia xưng là ai.
Con cháu chuẩn bị gì cho ông bà từ trước
Phần lớn việc phòng chiêu lừa này nằm ở sự chuẩn bị của con cháu chứ không phải ở trí nhớ của ông bà. Việc đầu tiên là lưu đủ số điện thoại của tất cả con cháu vào máy ông bà, đặt tên dễ đọc, có ảnh đại diện. Khi cần gọi lại kiểm tra, ông bà chỉ cần bấm vào ảnh, không phải tra số trong sổ.
Việc thứ hai là dặn các cháu, nhất là cháu đang học xa hay đi làm ở tỉnh khác, nghe máy khi ông bà gọi, hoặc gọi lại sớm. Một đứa cháu không bao giờ nghe máy ông bà làm cho bước “gọi lại kiểm tra” thất bại, và ông bà sẽ dễ tin người lạ hơn. Ví dụ giả định: gia đình có cháu học ở Cần Thơ thống nhất rằng khi bà gọi hai lần liên tiếp, cháu phải nhắn lại ngay dù đang trong giờ học.
Việc thứ ba là cân nhắc một câu hỏi riêng hoặc từ khoá gia đình, chỉ người trong nhà biết, để hỏi khi nghi ngờ. Cách đặt và tập từ khoá này được trang AI Bảo Mật hướng dẫn kỹ trong bài về mật khẩu gia đình chống giả giọng. Với ông bà, nên chọn câu dễ nhớ, gắn với kỷ niệm thật, không đăng lên mạng bao giờ.
Cuối cùng, cả nhà nên bớt đăng thông tin cụ thể của trẻ lên mạng công khai: tên đầy đủ, tên trường, lịch đi học, quê ông bà. Những chi tiết này chính là nguyên liệu để kẻ lừa dựng câu chuyện. Đặt chế độ riêng tư cho trang cá nhân là việc làm một lần, có ích lâu dài.
Sau cuộc gọi: dù đã chuyển hay chưa
Nếu ông bà đã cúp máy kịp và không mất gì, đó là một lần làm đúng đáng được khen. Con cháu nên nói rõ điều đó, rồi cùng ông bà chặn số vừa gọi đến và báo cho những người lớn tuổi khác trong họ hàng, xóm giềng. Kẻ lừa hay gọi theo danh sách cả một khu, nên một lời nhắc kịp thời có thể giúp người bên cạnh.
Nếu ông bà đã chuyển tiền, việc cần làm ngay là gọi ngân hàng qua số tổng đài in trên thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức, báo bị lừa và đề nghị tra soát giao dịch; sau đó đến công an nơi gần nhất trình báo, mang theo số tài khoản đã chuyển, giờ chuyển, số máy gọi đến. Càng báo sớm, khả năng chặn được tiền càng cao, dù không có gì bảo đảm lấy lại được.
Điều quan trọng không kém là cách con cháu phản ứng. Người lớn tuổi bị lừa thường rất xấu hổ, tự trách mình, có người mất ngủ nhiều ngày. Một câu “không phải lỗi của bố mẹ, kẻ lừa rất tinh vi” giúp ông bà bình tĩnh lại và kể đủ chi tiết, những chi tiết cần cho việc trình báo. Trách móc lúc này chỉ khiến ông bà giấu bớt, hoặc lần sau không dám kể.
Câu hỏi thường gặp
Giọng nói giống hệt cháu thì có phải là thật không?
Không chắc. Công cụ AI có thể tạo giọng khá giống từ một đoạn ghi âm ngắn trên mạng. Giọng giống chỉ là một dấu hiệu, không chứng minh được gì. Cách chắc chắn duy nhất là cúp máy và gọi lại cho cháu hoặc bố mẹ cháu bằng số đã lưu sẵn trong máy.
Nếu cháu thật sự gặp nạn mà ông bà cúp máy thì sao?
Khi cấp cứu thật, bệnh viện vẫn cứu người trước, và gia đình sẽ được báo qua bố mẹ cháu. Ông bà gọi lại kiểm tra chỉ mất vài phút. Một cuộc gọi lại không làm ai gặp nguy, còn chuyển tiền vội cho người lạ thì thường mất trắng.
Kẻ lừa đọc đúng tên trường của cháu, vậy có đáng tin hơn không?
Không. Tên trường, lớp, quê nhà thường lấy được từ mạng xã hội của chính gia đình. Kẻ lừa dùng thông tin đó để câu chuyện nghe thật hơn. Việc biết thông tin không thay được bước gọi lại kiểm tra bằng số đã lưu.
Không gọi được cho ai trong nhà thì ông bà nên làm gì?
Vẫn chưa chuyển tiền. Có thể nhờ hàng xóm thân gọi giúp, gọi cho cơ quan hay trường học bằng số người nhà đã cho trước, hoặc chờ thêm một lúc rồi gọi lại. Không có tình huống thật nào bắt buộc ông bà chuyển tiền cho người lạ trong vài phút.
Có nên cho ông bà biết số tài khoản của các cháu để chuyển khi cần không?
Có thể, nhưng nên kèm quy ước rằng chỉ chuyển vào đúng số đã ghi sẵn từ trước, sau khi đã gọi nói chuyện trực tiếp. Mọi số tài khoản mới đọc qua điện thoại, dù người kia nói là của cháu, bạn cháu hay bác sĩ, đều không chuyển.
Ông bà đã lỡ chuyển rồi thì có lấy lại được tiền không?
Không có gì bảo đảm, nhưng báo ngân hàng và công an càng sớm thì khả năng chặn tiền càng cao. Cần ghi lại số tài khoản đã chuyển, giờ chuyển, số máy gọi đến. Cảnh giác với ai gọi đến hứa lấy lại tiền nếu đóng phí trước, vì đó thường là lừa lần hai.