Chia sẻ vị trí giúp con cháu biết ông bà đang ở đâu khi có chuyện, nhưng chỉ nên làm khi chính người được chia sẻ hiểu và đồng ý. Một chiếc điện thoại cài định vị lén, dù với ý tốt, là theo dõi người khác, và có thể làm vỡ lòng tin trong nhà.
Bài này dành cho gia đình có người cao tuổi còn tự đi chợ, đi tập buổi sáng, đi thăm bạn, và người khuyết tật đi lại độc lập như người khiếm thị đi làm một mình. Nội dung gồm cách bàn bạc để có đồng ý thật, các kiểu chia sẻ từ ít đến nhiều, cài đặt theo nguyên lý chung và những quy ước để định vị không biến thành kiểm soát. Trường hợp người hay quên có nguy cơ đi lạc có bài riêng trong chuyên mục này.
Chia sẻ vị trí để làm gì, và không để làm gì
Mục đích chính đáng của chia sẻ vị trí là giúp tìm người nhanh khi có chuyện: ông bà bấm nút khẩn cấp, không nghe điện thoại nhiều giờ liền, đi tập về muộn bất thường, hoặc người khiếm thị đi lạc đường ở chỗ đang sửa vỉa hè. Khi đó, biết được vị trí gần nhất giúp người thân đến đúng chỗ hoặc báo đúng địa điểm cho người giúp.
Chia sẻ vị trí không nên dùng để kiểm tra ông bà đi đâu, gặp ai, ở đâu bao lâu, rồi đem ra trách móc. Người cao tuổi còn minh mẫn có quyền đi thăm bạn cũ, ngồi quán nước, đi lễ hội mà không phải báo cáo. Người khuyết tật cũng vậy, họ có quyền tự quyết về việc đi lại như bất kỳ người trưởng thành nào.
Phân biệt rõ hai mục đích ngay từ đầu giúp cả nhà đặt quy ước đúng. Nếu chỉ cần biết vị trí khi có chuyện, có những cách chia sẻ nhẹ hơn nhiều so với để vị trí hiện liên tục trên máy con cháu suốt ngày đêm.
Bàn bạc để có đồng ý thật
Đồng ý thật nghĩa là người được chia sẻ hiểu ai xem được, xem khi nào, và có quyền nói không hoặc tắt sau này. Gợi ý cách nói chuyện:
- Bắt đầu từ nỗi lo cụ thể, không từ công nghệ: "Hôm trước bố đi tập về muộn, con gọi mãi không được, con lo".
- Giải thích có những cách nào, từ nhẹ đến nặng, và để ông bà chọn. Có thể chỉ gửi vị trí khi bấm nút khẩn cấp, chia sẻ trong khung giờ đi tập, hoặc chia sẻ liên tục.
- Nói rõ ai trong nhà sẽ xem được. Người già có thể đồng ý cho con gái cả xem nhưng không muốn cả đại gia đình xem.
- Hứa và giữ lời: chỉ mở xem khi có lý do như gọi không được, đã quá giờ hẹn. Không bình luận về nơi ông bà đã đến.
- Cho ông bà biết cách tạm dừng hoặc tắt chia sẻ, và nói rõ tắt là quyền của ông bà, không bị trách.
- Hẹn xem lại sau một hai tháng, hỏi ông bà thấy thế nào, có muốn đổi gì không.
Nếu ông bà nói không, hãy tôn trọng và tìm cách khác như lịch gọi điện cố định, hoặc nhờ hàng xóm để ý. Ép buộc hay cài lén làm mất đi chính điều gia đình đang cố giữ: sự an tâm và lòng tin của người già.
Các kiểu chia sẻ vị trí, từ nhẹ đến nhiều
Mỗi kiểu có mức riêng tư khác nhau. Chọn kiểu nhẹ nhất đủ đáp ứng nỗi lo của gia đình.
| Kiểu chia sẻ | Cách hoạt động | Mức riêng tư |
|---|---|---|
| Gửi vị trí một lần khi cần | Người dùng tự bấm gửi vị trí hiện tại qua ứng dụng nhắn tin khi muốn | Cao nhất, người dùng toàn quyền |
| Vị trí kèm báo khẩn cấp | Vị trí chỉ gửi đi khi bấm nút khẩn cấp hoặc máy phát hiện té ngã | Cao, chỉ lộ khi có chuyện |
| Chia sẻ có thời hạn | Bật chia sẻ trong một quãng, ví dụ một giờ khi đi tập, rồi tự tắt | Trung bình, giới hạn theo chuyến đi |
| Báo khi đến hoặc rời một nơi | Người thân nhận thông báo khi người dùng về đến nhà hoặc rời khỏi một địa điểm đã đặt | Trung bình, không xem liên tục nhưng biết giờ đi về |
| Chia sẻ liên tục | Vị trí hiện trên máy người thân mọi lúc | Thấp nhất, cần đồng ý rõ và quy ước chặt |
Nhiều gia đình bắt đầu từ chia sẻ có thời hạn trong giờ đi tập hoặc báo khi về đến nhà, thấy đủ rồi dừng ở đó. Không cần lúc nào cũng chọn mức cao nhất.
Kết hợp vị trí với lịch hẹn khi ông bà ra ngoài một mình
Vị trí trên bản đồ chỉ có nghĩa khi người thân biết nên mong đợi điều gì. Một chấm định vị ở công viên lúc sáu giờ sáng là bình thường nếu ông đi tập mỗi ngày, nhưng là dấu hiệu cần hỏi han nếu đã mười giờ mà chấm đó vẫn đứng yên. Vì vậy, gia đình nên kết hợp chia sẻ vị trí với vài mốc hẹn đơn giản, do chính ông bà đặt.
Ví dụ giả định: bà Lan ở Huế đi chợ mỗi sáng, thường về trước chín giờ. Bà và con gái thống nhất nếu chín rưỡi bà chưa về nhà theo thông báo trên điện thoại, con gái gọi một cuộc. Nếu bà không nghe, con gái mở xem vị trí và nhờ người quen ở chợ để ý. Bà không phải báo cáo mỗi lần đi, con gái không phải nhìn bản đồ cả buổi.
Khi ông bà đi xa hơn thường lệ như về quê, đi du lịch với hội người cao tuổi, đi khám ở tỉnh khác, nên bàn riêng cho chuyến đó: chia sẻ có thời hạn trong mấy ngày đi, ai là người liên lạc chính, giờ nào gọi điện. Chuyến đi kết thúc thì tắt chia sẻ, trở lại mức thường ngày.
Cài đặt theo nguyên lý chung
Chọn công cụ có sẵn trước. Phần lớn điện thoại và ứng dụng bản đồ, ứng dụng nhắn tin phổ biến đều có chức năng chia sẻ vị trí, chia sẻ tạm thời, nhóm gia đình. Dùng thứ đã có trên máy giúp ông bà không phải học thêm ứng dụng lạ. Tên mục khác nhau theo hãng, kiểm phiên bản trên máy.
Cài cùng người dùng. Ngồi cạnh, cho ông bà tự bấm các bước chính, giải thích biểu tượng định vị trên màn hình nghĩa là gì. Người hiểu mình đang chia sẻ sẽ không thấy bị lừa.
Kiểm tra pin và quyền truy cập. Định vị liên tục làm hao pin. Với máy cũ, pin yếu, chia sẻ có thời hạn hoặc chỉ kèm báo khẩn cấp hợp hơn. Kiểm tra máy có tự tắt định vị khi bật chế độ tiết kiệm pin không.
Đặt địa điểm quen. Nếu dùng kiểu báo khi đến hoặc rời, chỉ đặt vài nơi cần thiết như nhà và chỗ đi tập. Đặt quá nhiều điểm biến thành theo dõi chi tiết.
Ghi lại cách tắt. Viết cách tạm dừng chia sẻ lên sổ hướng dẫn tay của ông bà, để ông bà tự làm được khi muốn.
Người khuyết tật đi lại độc lập: chia sẻ vị trí như một lựa chọn của chính họ
Người khiếm thị đi làm, đi học bằng xe buýt, người dùng xe lăn đi chợ một mình, người khiếm thính đi xa đều có thể dùng chia sẻ vị trí như một công cụ an toàn do chính họ chủ động. Họ có thể chia sẻ tạm thời khi đi một lộ trình mới, hoặc gửi vị trí cho bạn bè khi cần người đến đón ở một ngã tư khó qua.
Gia đình nên để người khuyết tật tự quyết định chia sẻ với ai, lúc nào. Một số người khuyết tật đã phải đấu tranh nhiều để được đi lại độc lập, và việc người nhà đòi xem vị trí liên tục có thể bị cảm nhận như sự nghi ngờ khả năng của họ. Lời hỏi đúng là "con có muốn chia sẻ vị trí với ai khi đi đường mới không", không phải "mẹ phải theo dõi con".
Với người khiếm thị, lưu ý điện thoại đang dùng trình đọc màn hình: cách bật, tắt chia sẻ cần được thử bằng trình đọc màn hình, không chỉ bằng mắt nhìn. Với người dùng xe lăn, đặt điện thoại ở chỗ cố định trên xe để không rơi giữa đường.
Giữ tài khoản chia sẻ vị trí an toàn
Biết ai đang xem. Định kỳ vài tháng một lần, mở danh sách người đang được chia sẻ vị trí trên máy ông bà, xem có ai lạ hoặc người không còn cần xem không. Có những trường hợp máy cũ của một người con đã bán cho người khác mà vẫn đang nhận vị trí của bố mẹ.
Khoá máy và tài khoản cẩn thận. Đặt khoá màn hình cho máy ông bà, bảo vệ tài khoản gắn với điện thoại bằng mật khẩu riêng và xác thực hai bước nếu ông bà dùng được. Kẻ gian chiếm được tài khoản có thể biết giờ nào nhà vắng người.
Cẩn thận với cuộc gọi đòi bật định vị. Không ai từ cơ quan chức năng hay nhà mạng gọi điện yêu cầu người già cài ứng dụng lạ để chia sẻ vị trí. Dặn ông bà gặp yêu cầu như vậy thì cúp máy và hỏi con cháu. Phần nhận ra lừa đảo được bàn kỹ hơn ở chuyên mục chống lừa của trang.
Không đăng vị trí lên mạng xã hội. Chia sẻ vị trí với người thân khác với đăng vị trí công khai. Con cháu cũng nên tránh đăng ảnh kèm địa điểm theo thời gian thực khi ông bà đang ở nhà một mình.
Quy ước giữ cho định vị không thành kiểm soát
Gia đình nên thống nhất bằng lời, có thể ghi ra giấy, mấy điều sau:
- Chỉ mở xem vị trí khi có lý do đã thống nhất: gọi không được sau một khoảng thời gian, quá giờ hẹn, có báo khẩn cấp.
- Không dùng thông tin vị trí để trách móc, chất vấn ông bà về nơi đã đến.
- Không chia sẻ tiếp vị trí của ông bà cho người ngoài, kể cả họ hàng, khi ông bà chưa đồng ý.
- Người dùng có quyền tắt bất cứ lúc nào, và tắt không phải là lỗi.
- Xem lại quy ước khi hoàn cảnh thay đổi, như sau một lần ốm hay khi ông bà chuyển nhà.
Khi tìm thấy vị trí mà người thân không nghe máy và có dấu hiệu nguy hiểm, hãy đến ngay hoặc nhờ người gần nhất đến, gọi 115 nếu có người bị nạn, gọi 113 nếu nghi có chuyện an ninh. Định vị chỉ giúp biết nơi, không thay được người đến giúp.
Câu hỏi thường gặp
Cài định vị lên điện thoại ông bà mà không báo có được không?
Không nên. Theo dõi vị trí người khác khi họ không biết là xâm phạm quyền riêng tư, kể cả trong gia đình. Nếu ông bà phát hiện, lòng tin bị tổn thương. Hãy nói chuyện thẳng thắn, đưa ra các lựa chọn và để ông bà quyết định.
Ông bà không đồng ý chia sẻ vị trí thì gia đình nên làm gì?
Tôn trọng quyết định đó và dùng cách khác: lịch gọi điện cố định, nhờ hàng xóm thân để ý, ông bà báo trước khi đi xa. Có thể đề nghị kiểu nhẹ nhất là chỉ gửi vị trí khi bấm nút khẩn cấp, nhưng không ép.
Chia sẻ vị trí liên tục có làm hao pin nhiều không?
Có, nhất là với máy cũ. Nếu pin máy của ông bà yếu, nên chọn chia sẻ có thời hạn khi đi ra ngoài, hoặc chỉ gửi vị trí kèm báo khẩn cấp. Kiểm tra cả chế độ tiết kiệm pin có tự tắt định vị không.
Đồng hồ định vị có tốt hơn điện thoại không?
Đồng hồ đeo trên người nên ít bị bỏ quên hơn điện thoại. Nhưng đồng hồ cần sạc, cần sim hoặc kết nối, và vẫn phải có đồng ý của người đeo. Chọn theo thói quen của ông bà, không theo quảng cáo.
Người khuyết tật có nên chia sẻ vị trí với cha mẹ không?
Đó là quyết định của chính người khuyết tật, nhất là khi họ đã trưởng thành. Họ có thể chọn chia sẻ tạm thời khi đi đường mới hoặc chỉ với một người tin cậy. Gia đình nên hỏi và hỗ trợ cài đặt, không đòi xem liên tục.
Thấy vị trí ông bà đứng yên lâu ở một chỗ lạ thì làm gì?
Gọi điện cho ông bà trước. Nếu không ai nghe, nhờ người ở gần đến xem hoặc tự đến. Nếu có người bị nạn, gọi 115. Đừng hoảng ngay, vì đứng yên lâu có thể chỉ là ông bà đang ngồi chơi nhà bạn hoặc điện thoại để quên.