Một quy ước gia đình chống lừa đảo là vài điều cả nhà cùng thống nhất bằng lời, viết ra giấy, áp dụng cho mọi người kể cả người trẻ: ai nhận yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại cũng gọi lại kiểm tra trước, ai gặp chuyện lạ cũng kể cho đầu mối trong nhà. Quy ước rõ ràng giúp ông bà biết chính xác phải làm gì, thay vì phải tự phán đoán khi đang bị dồn ép.
Khác với những lời dặn dò rời rạc qua điện thoại, một quy ước được lập trong buổi họp gia đình có sức nặng hơn nhiều với người lớn tuổi, vì đó là “luật nhà”, không phải con cháu nghi ngờ riêng mình. Bài này hướng dẫn nội dung nên có, cách tổ chức buổi họp, tờ giấy dán cạnh điện thoại, vai trò người đầu mối, và cách giữ quyền tự quyết của ông bà trong suốt quá trình.
Vì sao cần quy ước thành lời thay vì chỉ dặn dò
Hầu hết con cháu đều đã dặn ông bà “có ai gọi đòi tiền thì đừng chuyển”. Nhưng khi cuộc gọi lừa đến, lời dặn đó rất khó dùng. Kẻ lừa không nói “đòi tiền”, mà nói cháu đang cấp cứu, lương hưu sắp bị dừng, hoặc đây là cơ quan nhà nước làm việc. Ông bà phải tự quyết định xem trường hợp này có nằm trong lời dặn không, trong lúc đang hoảng.
Một quy ước tốt bỏ qua việc phán đoán đó. Nó không hỏi “cuộc gọi này thật hay giả”, mà nói rõ “bất kỳ yêu cầu nào liên quan đến tiền, mã số, cài ứng dụng qua điện thoại thì làm theo các bước này”. Việc của ông bà chỉ là nhận ra có yêu cầu như vậy, rồi làm theo, như làm theo một thói quen quen thuộc.
Quy ước cũng giải phóng ông bà khỏi cảm giác áy náy. Cúp máy giữa chừng với một người đang khóc lóc xưng là cháu là việc khó, nhưng nếu ông bà được phép nói “nhà có quy định phải gọi lại kiểm tra” thì dễ hơn nhiều. Quy định của cả nhà trở thành tấm khiên, chứ không phải sự nghi ngờ của riêng ông bà.
Cuối cùng, khi quy ước áp dụng cho mọi người, kể cả con cháu đi làm, người lớn tuổi không thấy mình bị coi là “dễ bị lừa”. Đó là điều quan trọng để ông bà sẵn lòng làm theo.
Sáu điều nên có trong quy ước của gia đình
Luật gọi lại. Mọi yêu cầu chuyển tiền, đọc mã số, cài ứng dụng qua điện thoại hay tin nhắn đều phải cúp máy và gọi lại cho người liên quan bằng số đã lưu, trước khi làm bất cứ điều gì.
Không giữ bí mật chuyện tiền. Ai dặn “đừng nói với ai” thì càng phải kể. Cả nhà thống nhất: chuyện tiền bạc với người lạ không có gì phải giấu nhau.
Một người đầu mối. Chọn một người con hoặc cháu dễ liên lạc nhất làm đầu mối. Ông bà có điều gì nghi ngờ thì hỏi người này trước.
Câu hỏi riêng của gia đình. Một câu hỏi hoặc từ khoá chỉ người trong nhà biết, dùng khi nghi ngờ người gọi xưng là con cháu. Không đăng lên mạng, không nói cho người ngoài. Trang AI Bảo Mật có hướng dẫn kỹ cách chọn và tập từ khoá này.
Kể lại không bị trách. Ai kể lại một cuộc gọi đáng ngờ, kể cả khi đã lỡ mất tiền, đều được cảm ơn trước. Không ai trong nhà trách móc người kể.
Ôn lại định kỳ. Mỗi dịp họp mặt, cả nhà nhắc lại quy ước một lần, kể cho nhau nghe các chiêu lừa mới nghe được.
Tổ chức buổi họp gia đình để lập quy ước
Buổi họp không cần trang trọng; một bữa cơm cuối tuần hay ngày giỗ, ngày Tết khi cả nhà đông đủ là thời điểm tốt. Điều quan trọng là ông bà được nói, được hỏi, được đồng ý, chứ không chỉ nghe con cháu thông báo.
- Mở đầu bằng một câu chuyện, không phải lời cảnh báo. Kể một vụ lừa nghe được trên tin tức hoặc trong xóm, hỏi ông bà nghĩ sao. Người lớn tuổi thường đã nghe nhiều chuyện, để họ chia sẻ trước.
- Nói rõ quy ước áp dụng cho cả nhà. “Từ nay ai trong nhà, kể cả con, gặp cuộc gọi đòi tiền cũng phải gọi lại cho nhau trước.”
- Cùng chọn người đầu mối và câu hỏi riêng. Để ông bà góp ý chọn câu hỏi, vì ông bà là người phải nhớ.
- Tập thử một lần. Một người đóng vai kẻ lừa gọi đến, ông bà tập nói câu khoan đã và cúp máy. Tập vui vẻ, không chấm điểm, không chê.
- Viết ra giấy. Cùng ông bà viết các điều đã thống nhất lên một tờ giấy, cỡ chữ to, dán ở chỗ ông bà hay nghe điện thoại.
- Hẹn lần ôn lại. Thống nhất sẽ nhắc lại vào dịp họp mặt sau.
Nếu ông bà chưa đồng ý ngay, không cần ép. Có thể để vài hôm rồi nhắc lại, hoặc nhờ một người ông bà tin, như một người bạn già hay cán bộ hội người cao tuổi, nói chuyện thêm.
Tờ giấy cạnh điện thoại: viết gì, viết thế nào
Tờ giấy là thứ ông bà nhìn thấy đúng lúc cần. Nó nên ngắn, chữ to, dán ở chỗ dễ thấy: cạnh bàn nước, trên tủ lạnh, hoặc gấp nhỏ kẹp sau ốp điện thoại. Nội dung gợi ý dưới đây, mỗi gia đình điều chỉnh theo thói quen của mình.
- Dòng đầu, chữ lớn nhất: “Ai đòi tiền, đòi mã số, bảo cài ứng dụng: KHOAN ĐÃ, cúp máy, gọi lại.”
- Tên và số điện thoại người đầu mối, kèm một người dự phòng.
- Số tổng đài ngân hàng ông bà đang dùng, lấy từ mặt sau thẻ.
- Số khẩn cấp: 113 công an, 114 cứu hoả, 115 cấp cứu.
- Một câu nhắc: “Cơ quan nhà nước, ngân hàng không đòi chuyển tiền qua điện thoại.”
- Một câu nhắc: “Lỡ rồi thì gọi ngay cho người đầu mối, không ai trách.”
Không ghi câu hỏi riêng của gia đình lên tờ giấy, vì người lạ vào nhà có thể đọc được. Câu hỏi đó chỉ nên nằm trong trí nhớ.
Với ông bà nhìn kém, có thể dùng màu tương phản mạnh, chữ đậm, hoặc ghi âm một đoạn ngắn trên điện thoại để ông bà bấm nghe lại khi cần.
Người đầu mối và nhóm nhắn tin gia đình
Người đầu mối là người ông bà hỏi đầu tiên khi có chuyện lạ. Nên chọn người dễ liên lạc nhất trong giờ hành chính, sống gần hoặc có công việc linh hoạt, và kiên nhẫn. Người này cần cam kết nghe máy khi ông bà gọi, hoặc gọi lại trong vòng ít phút. Nếu đầu mối hay bận, phải có người dự phòng, vì một cuộc gọi kiểm tra không ai nghe sẽ làm ông bà nghi ngờ quy ước.
Một nhóm nhắn tin gia đình giúp rất nhiều. Ông bà có thể chụp tin nhắn lạ gửi vào nhóm, ai rảnh trả lời trước. Con cháu cũng dùng nhóm để báo trước khi đặt hàng gửi về nhà, khi đi xa, khi đổi số điện thoại. Khi mọi người quen thông báo trong nhóm, một cuộc gọi “con vừa đổi số” từ số lạ tự lộ ra là đáng ngờ.
Điều cần tránh là để nhóm trở thành nơi mắng ông bà mỗi khi ông bà gửi một tin nhắn quảng cáo vô hại. Mỗi tin nhắn ông bà gửi vào hỏi là một lần làm đúng; hãy trả lời nhẹ nhàng, giải thích ngắn gọn vì sao đó là quảng cáo hay lừa đảo. Ví dụ giả định: người con ở Đà Nẵng đặt quy định trong nhóm rằng ai trả lời câu hỏi của bà trước thì được cả nhà cảm ơn, biến việc hỗ trợ ông bà thành việc vui.
Giữ quyền tự quyết của ông bà
Quy ước chống lừa đảo không phải là cớ để con cháu nắm hết tiền bạc, giữ thẻ ngân hàng, hay cài phần mềm theo dõi điện thoại của ông bà mà không nói. Người cao tuổi có quyền quản lý tiền của mình, dùng điện thoại theo cách mình muốn, quyết định mua gì, cho ai. Bảo vệ khỏi lừa đảo khác với kiểm soát.
Mọi cài đặt trên điện thoại hay tài khoản của ông bà, như hạn mức chuyển khoản, chặn cài ứng dụng lạ, thông báo biến động số dư gửi về con cháu, đều cần được giải thích và được ông bà đồng ý. Nếu ông bà không muốn, con cháu có thể đề xuất phương án nhẹ hơn, nhưng không làm lén. Một khi ông bà phát hiện bị theo dõi, lòng tin mất đi và quy ước cũng mất tác dụng.
Với người cao tuổi có dấu hiệu suy giảm trí nhớ, việc hỗ trợ quản lý tiền có thể cần nhiều hơn, nhưng vẫn nên bàn bạc khi ông bà còn tham gia được, và hỏi ý kiến bác sĩ về tình trạng nhận thức. Quyết định pháp lý về quản lý tài sản thay người khác cần theo quy định hiện hành, không phải tự gia đình phân xử.
Ôn lại và cập nhật quy ước theo thời gian
Quy ước chỉ có tác dụng khi còn được nhớ. Bảng dưới gợi ý những dịp nên nhắc lại và việc nên làm trong mỗi dịp, để quy ước không bị quên sau vài tháng.
| Dịp | Việc nên làm |
|---|---|
| Họp mặt hằng tháng hoặc cuối tuần | Hỏi ông bà gần đây có cuộc gọi lạ nào không, khen khi ông bà kể |
| Khi nghe tin một chiêu lừa mới | Gửi vào nhóm gia đình, nói ngắn gọn bằng lời dễ hiểu, gọi điện kể cho ông bà |
| Khi ai đó đổi số điện thoại | Báo trong nhóm, cập nhật danh bạ của ông bà ngay, sửa tờ giấy cạnh điện thoại |
| Khi đổi người đầu mối | Nói trực tiếp với ông bà, ghi lại tên và số mới |
| Ngày Tết, ngày giỗ đông đủ | Tập lại một lần đóng vai, cả nhà cùng tham gia |
| Sau một sự cố | Không trách, cùng xem lại quy ước có chỗ nào cần sửa cho dễ làm hơn |
Một quy ước sống được là quy ước được sửa theo thực tế. Nếu ông bà thấy một bước nào đó khó làm, hãy đơn giản hoá nó thay vì nhắc ông bà cố nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà phản đối, cho rằng con cháu nghi ngờ mình thì làm sao?
Nhấn mạnh quy ước áp dụng cho cả nhà, kể cả người trẻ, vì kẻ lừa nhắm vào mọi người. Có thể kể một vụ người trẻ bị lừa để thấy đây không phải chuyện tuổi tác. Nếu ông bà vẫn chưa đồng ý, để vài hôm rồi bàn lại, không ép.
Có nên đặt câu hỏi riêng của gia đình không, ông bà có nhớ được không?
Nên chọn câu gắn với kỷ niệm thật mà ông bà nhớ rõ, như tên con vật nuôi ngày trước hay món ăn trong một dịp đặc biệt. Không chọn thông tin có trên mạng như ngày sinh, tên trường. Ôn lại định kỳ để ông bà nhớ, nhưng không viết ra giấy dán ở nhà.
Người đầu mối bận không nghe máy được thì ông bà làm gì?
Gọi người dự phòng đã ghi trên tờ giấy, hoặc gửi tin vào nhóm gia đình. Nếu vẫn chưa ai trả lời thì chưa làm gì cả, chờ thêm. Không có yêu cầu thật nào bắt ông bà phải chuyển tiền cho người lạ trong vài phút.
Có nên cài ứng dụng theo dõi điện thoại của ông bà để phòng lừa không?
Không nên cài lén. Mọi cài đặt cần được giải thích và được ông bà đồng ý. Có những cách phòng lừa không cần theo dõi, như chặn cài ứng dụng lạ, đặt hạn mức chuyển khoản, bật lọc cuộc gọi rác. Tôn trọng quyền riêng tư giúp ông bà tin và làm theo quy ước.
Ông bà sống xa, con cháu không họp mặt thường xuyên được thì sao?
Có thể họp qua cuộc gọi video, nhờ một người hàng xóm tin cậy hoặc người thân sống gần làm đầu mối tại chỗ, và gửi tờ giấy in sẵn về cho ông bà. Gọi điện hỏi thăm đều đặn cũng giúp ông bà dễ kể lại các cuộc gọi lạ hơn.