Chatbot AI có thể giúp ông bà có thêm một ý kiến khi nghi ngờ một tin nhắn hay một cuộc gọi: dán nội dung đã che thông tin cá nhân vào, hỏi “có dấu hiệu lừa đảo không”, và nhận lời giải thích dễ hiểu. Nhưng AI có thể sai theo cả hai hướng, nói thật là giả hoặc nói giả là thật, nên câu trả lời của nó không bao giờ là lý do để chuyển tiền hay bấm vào đường link.
Bài này dành cho ông bà đã quen dùng điện thoại thông minh, và con cháu muốn cài sẵn một “người hỏi ý kiến” cho ông bà những lúc không gọi được ai. Nội dung gồm: AI giúp được gì, cách che thông tin trước khi gửi, những câu hỏi mẫu viết sẵn, cách hỏi bằng giọng nói cho người không tiện gõ chữ, và những trường hợp không được dựa vào AI. Tên công cụ và tính năng thay đổi theo thời gian, hãy kiểm tra phiên bản hiện hành trên máy.
AI giúp được gì khi nghi một tin nhắn lừa
Các chatbot phổ biến hiện nay như ChatGPT, Gemini, Claude, Copilot được huấn luyện trên rất nhiều văn bản, trong đó có các mô tả về chiêu lừa đảo. Khi ông bà dán một tin nhắn vào và hỏi, chatbot thường nhận ra các dấu hiệu quen thuộc: giục gấp, doạ khoá tài khoản, hứa trúng thưởng, đòi bấm link, đòi mã OTP, xưng cơ quan nhưng dùng tài khoản cá nhân. Nó có thể giải thích bằng lời dễ hiểu vì sao những điểm đó đáng ngờ.
Ưu điểm của AI là luôn sẵn sàng, không bận, không mất kiên nhẫn khi ông bà hỏi lại nhiều lần. Những lúc con cháu đi làm không nghe máy, đêm khuya không muốn làm phiền ai, ông bà có một nơi để hỏi. Với người ngại hỏi con cháu vì sợ bị chê, hỏi một cái máy đôi khi dễ hơn.
AI cũng giúp ông bà học dần. Mỗi lần hỏi, đọc lời giải thích, ông bà hiểu thêm một dấu hiệu. Sau vài lần, nhiều người tự nhận ra mà không cần hỏi nữa.
Tuy vậy, AI chỉ nhìn thấy nội dung ông bà đưa cho nó. Nó không biết người gửi thật sự là ai, không kiểm tra được số tài khoản, không gọi được cho con cháu của ông bà. Vì vậy vai trò của AI là gợi ý, còn việc kiểm tra chắc chắn vẫn là gọi lại cho người nhà hoặc cơ quan bằng số đã biết.
Trước khi gửi cho AI: che thông tin cá nhân
Nội dung ông bà dán vào chatbot đi qua máy chủ của công ty cung cấp, có thể được lưu tuỳ cài đặt. Vì vậy cần che những thông tin cá nhân trước khi gửi. Con cháu nên tập cùng ông bà vài lần cho quen tay.
- Không gửi ảnh chụp có số tài khoản, số thẻ, số căn cước của ông bà. Nếu chụp màn hình, dùng công cụ chỉnh ảnh có sẵn trong máy để tô đen những chỗ đó.
- Không gửi mã OTP, mật khẩu, mã PIN. Kể cả khi đã hết hạn, những thông tin này không bao giờ cần cho việc kiểm tra lừa đảo.
- Thay họ tên thật bằng chữ chung. Ví dụ thay tên cháu bằng “cháu”, tên ông bà bằng “người nhận”.
- Không gửi thông tin sức khoẻ, đơn thuốc, bệnh án. Nếu tin nhắn lừa có nhắc bệnh của ông bà, bỏ phần đó đi.
- Có thể gõ lại nội dung bằng lời của mình. “Có tin nhắn báo tài khoản ngân hàng bị khoá, bảo bấm vào đường link để mở lại.” Như vậy vừa đủ để AI hiểu, vừa không lộ gì.
Đường link trong tin nhắn đáng ngờ thì không bấm để “xem thử” trước khi hỏi AI. Chỉ cần mô tả là có đường link, hoặc chép đường link dưới dạng chữ nếu con cháu hướng dẫn cách làm an toàn.
Những câu hỏi mẫu viết sẵn cho ông bà
Con cháu có thể lưu các câu dưới đây vào ghi chú trên điện thoại của ông bà, để ông bà chỉ cần chép và dán, hoặc đọc to cho trợ lý giọng nói. Câu hỏi càng rõ, câu trả lời càng dễ hiểu.
- “Đây là một tin nhắn vừa nhận, đã che thông tin cá nhân. Tin nhắn này có dấu hiệu lừa đảo không? Giải thích ngắn gọn, dễ hiểu cho người lớn tuổi.”
- “Có người gọi điện xưng là nhân viên bảo hiểm xã hội, bảo phải cài ứng dụng qua đường link để giữ lương hưu. Việc này có bình thường không? Nên làm gì?”
- “Có người gọi báo cháu bị tai nạn, cần chuyển tiền viện phí ngay. Các bước an toàn nên làm là gì?”
- “Tin nhắn báo trúng thưởng xe máy, phải chuyển phí vận chuyển trước. Liệt kê những điểm đáng ngờ.”
- “Một người bán hàng nói sản phẩm này chữa khỏi tiểu đường, có thể bỏ thuốc. Lời nói này có dấu hiệu quảng cáo sai sự thật không?”
- “Trả lời bằng chữ to, câu ngắn, không quá năm dòng.”
Câu cuối có thể ghép vào sau bất kỳ câu nào để chatbot trả lời gọn hơn. Khi chatbot trả lời dài, ông bà có thể hỏi tiếp: “Nói lại ngắn hơn, chỉ nói việc cần làm.”
Lưu ý các câu mẫu không dùng tên thật, không có số tài khoản. Đó là thói quen nên giữ mỗi lần hỏi.
Hỏi bằng giọng nói cho người không tiện gõ chữ
Nhiều ông bà nhìn kém, tay run hoặc không quen gõ chữ tiếng Việt có dấu. Phần lớn chatbot và trợ lý trên điện thoại hiện nay cho phép nói thay vì gõ: bấm vào biểu tượng micro, nói câu hỏi, máy tự chuyển thành chữ và trả lời, có khi đọc to câu trả lời. Cách bật và vị trí nút khác nhau theo ứng dụng, con cháu nên cài và chỉ cho ông bà trên máy cụ thể.
Khi hỏi bằng giọng nói, ông bà có thể kể lại nội dung cuộc gọi bằng lời của mình: “Vừa có người gọi, xưng là công an, nói số điện thoại của mình liên quan vụ án, bảo chuyển tiền vào tài khoản tạm giữ. Có phải lừa đảo không?” Không cần đọc số tài khoản hay số điện thoại của người gọi.
Máy có thể nghe nhầm giọng địa phương, nhất là từ có dấu. Ông bà nên nói chậm, rõ, câu ngắn, và nhìn lại chữ máy ghi trước khi gửi nếu được. Nếu máy hiểu sai, nói lại bằng từ khác. Bài trong chuyên mục dùng AI bằng giọng nói của trang hướng dẫn kỹ hơn cách cài đặt và cách nói cho máy hiểu.
Nên tránh hỏi bằng giọng nói ở nơi đông người, vì người bên cạnh có thể nghe thấy nội dung ông bà đang lo lắng.
Một lần hỏi từ đầu đến cuối (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định: bà Lan, sống một mình ở Tây Ninh, nhận tin nhắn báo thẻ bảo hiểm y tế sắp hết hiệu lực, cần bấm đường link để gia hạn trong hôm nay. Con trai bà đang họp, không nghe máy. Bà nhớ quy ước của nhà: không bấm link, chờ hỏi. Trong lúc chờ, bà mở ứng dụng chatbot con trai đã cài sẵn, bấm nút micro và nói: “Có tin nhắn báo thẻ bảo hiểm y tế sắp hết hạn, bảo bấm đường link để gia hạn ngay hôm nay. Tin nhắn này có đáng ngờ không? Trả lời ngắn.”
Chatbot trả lời, đại ý: tin nhắn có ba điểm đáng ngờ là giục gia hạn ngay, yêu cầu bấm đường link, và không nêu kênh chính thức; nên không bấm, kiểm tra hạn thẻ trên thẻ giấy hoặc hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm, nhờ người nhà xem giúp. Bà đọc to câu trả lời một lần nữa cho chắc, rồi để điện thoại xuống.
Buổi trưa, con trai gọi lại. Bà kể chuyện, anh xem thẻ của mẹ và thấy còn hạn đến cuối năm. Hai mẹ con chặn số gửi tin, và anh khen mẹ đã làm đúng cả hai việc: không bấm link, và vẫn chờ hỏi người nhà dù chatbot đã trả lời.
Điểm đáng chú ý trong ví dụ này là thứ tự: quy ước gia đình đi trước, AI chỉ lấp khoảng trống trong lúc chờ, và quyết định cuối cùng vẫn có người thân cùng xem.
Những lúc không nên tin, hoặc không nên hỏi AI
Khi AI nói “có vẻ an toàn”. AI không biết hết các chiêu mới, và kẻ lừa có thể viết tin nhắn rất giống tin thật. Câu trả lời “không thấy dấu hiệu lừa” không có nghĩa là an toàn. Mọi yêu cầu chuyển tiền vẫn phải gọi lại kiểm tra.
Khi đang có người giục trên điện thoại. Đừng vừa nghe kẻ lừa vừa hỏi AI. Cúp máy trước, rồi mới hỏi. Kẻ lừa có thể đọc cho ông bà câu hỏi để “kiểm tra với AI”, dẫn tới câu trả lời có lợi cho chúng.
Khi tình huống là cấp cứu thật. Té ngã, đau ngực, khó thở, người thân bất tỉnh: gọi 115 ngay, không hỏi AI. AI không gọi được xe cấp cứu.
Khi cần kiểm tra số tài khoản hay số điện thoại. AI không tra được số tài khoản thuộc về ai, không xác nhận được một số điện thoại có phải của cơ quan hay không. Câu trả lời về những việc này có thể là bịa.
Khi chatbot lạ đề nghị “giúp lấy lại tiền”. Có những trang, ứng dụng giả làm chatbot AI, hứa kiểm tra hoặc lấy lại tiền, rồi đòi thông tin, đòi phí. Chỉ dùng ứng dụng chatbot do con cháu cài từ kho ứng dụng chính thức.
Con cháu cài sẵn cho ông bà
Một buổi chuẩn bị nhỏ giúp ông bà dùng AI kiểm tra lừa đảo an toàn và dễ dàng. Dưới đây là những việc nên làm, cùng ông bà và với sự đồng ý của ông bà.
| Việc | Cách làm gợi ý |
|---|---|
| Cài một ứng dụng chatbot từ kho chính thức | Chọn một ứng dụng, đặt biểu tượng ở màn hình chính, xoá các ứng dụng chatbot lạ không rõ nguồn |
| Tắt lưu lịch sử hoặc dùng chế độ tạm thời nếu có | Xem phần cài đặt quyền riêng tư của ứng dụng, giải thích cho ông bà ý nghĩa |
| Lưu câu hỏi mẫu vào ghi chú | Chép sẵn các câu hỏi ở phần trên, đặt tên ghi chú dễ tìm |
| Bật nhập bằng giọng nói | Chỉ cho ông bà nút micro, tập hỏi thử hai ba câu |
| Dạy cách tô đen thông tin trên ảnh | Dùng công cụ chỉnh ảnh có sẵn trong máy, tập trên một ảnh không quan trọng |
| Nhắc quy tắc sau cùng | Dù AI nói gì, chuyện tiền bạc vẫn phải gọi lại cho người nhà |
Nếu ông bà muốn học thêm cách dùng chatbot cho những việc khác trong đời sống, trang AI Hỏi Đáp có hướng dẫn cho người mới bắt đầu. Ở đây chỉ tập trung vào việc kiểm tra những gì đáng ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot nói tin nhắn là thật thì ông bà có thể làm theo không?
Không nên, nếu tin nhắn có yêu cầu chuyển tiền, đọc mã, bấm link hoặc cài ứng dụng. AI chỉ nhìn thấy nội dung, không biết người gửi thật là ai, và có thể sai. Những yêu cầu như vậy vẫn phải gọi lại cho người nhà hoặc cơ quan bằng số đã biết.
Gửi ảnh tin nhắn cho chatbot có bị lộ thông tin không?
Nội dung gửi đi được xử lý trên máy chủ của công ty cung cấp và có thể được lưu tuỳ cài đặt. Vì vậy cần tô đen số tài khoản, số thẻ, họ tên, số căn cước trước khi gửi. Tốt nhất là gõ lại nội dung bằng lời của mình, bỏ thông tin cá nhân.
Ông bà không biết gõ chữ có dấu thì hỏi AI được không?
Được. Hầu hết ứng dụng chatbot và trợ lý trên điện thoại cho phép nói thay vì gõ. Ông bà bấm nút micro, nói chậm và rõ. Máy có thể nghe nhầm giọng địa phương, nên xem lại chữ máy ghi trước khi gửi, hoặc nói lại bằng từ khác.
Có ứng dụng AI nào chuyên chống lừa đảo cho người già không?
Có nhiều ứng dụng tự giới thiệu như vậy, nhưng trang này không xếp hạng hay giới thiệu ứng dụng cụ thể. Cẩn thận với ứng dụng lạ hứa kiểm tra, lấy lại tiền rồi đòi thông tin. Chỉ cài từ kho ứng dụng chính thức, đọc kỹ quyền xin cấp, và nhờ con cháu kiểm tra.
Hỏi AI hay gọi con cháu thì nên làm việc nào trước?
Nếu có yêu cầu liên quan đến tiền, gọi con cháu hoặc người đầu mối trong nhà trước. AI phù hợp cho những lúc không gọi được ai, hoặc để hiểu thêm vì sao một tin nhắn đáng ngờ. Quyết định cuối cùng về tiền bạc nên có người thân cùng bàn.