Người cao tuổi hoàn toàn học trực tuyến được, và chỉ cần nắm năm thao tác: mở đường vào lớp, bật tắt micro, bật tắt camera, nhìn phần giáo viên chia sẻ, và rời lớp. Mọi thứ khác, từ giơ tay phát biểu đến gửi câu hỏi bằng chữ, đều có thể học dần sau vài buổi. Khó nhất thường không phải là công nghệ, mà là buổi đầu tiên: sợ bấm sai trước mặt cả lớp.
Bài này dành cho ông bà muốn tham gia một lớp học từ xa, như lớp dùng điện thoại, lớp ngoại ngữ, lớp vẽ, buổi sinh hoạt chuyên đề của hội người cao tuổi hay của thư viện, và cho con cháu đang giúp ông bà chuẩn bị. Ứng dụng họp video có nhiều loại, nút bấm hơi khác nhau; bài mô tả theo chức năng chung, bạn đối chiếu với ứng dụng mà lớp yêu cầu.
Học trực tuyến hợp với người cao tuổi ở điểm nào
Lớp học trực tuyến bỏ được những trở ngại lớn nhất của người lớn tuổi khi muốn đi học: đường xa, đi lại vất vả, trời mưa nắng, không ai đưa đón. Người vận động hạn chế, người đang chăm bạn đời ốm, người sống ở xã xa trung tâm vẫn ngồi ở nhà mà vào được cùng một lớp với bạn học ở khắp nơi. Với nhiều người, đó là cách duy nhất để tiếp tục học một thứ mình thích sau khi nghỉ hưu.
Ngoài kiến thức, lớp học còn là một nhóm người gặp nhau đều đặn. Buổi học hằng tuần cho ông bà một lịch cố định để chờ, một lý do để ăn mặc chỉnh tề, và những người bạn mới cùng sở thích. Nhiều lớp sau một thời gian lập thêm nhóm nhắn tin chung, hỏi bài, chia sẻ ảnh, có khi rủ nhau gặp mặt khi ở gần.
Dĩ nhiên học qua màn hình có giới hạn. Môn cần cầm tay chỉ việc như cắm hoa, đan móc thì khó hơn học trực tiếp. Mạng chập chờn làm mất tiếng giữa chừng. Ngồi lâu trước màn hình mỏi mắt, mỏi lưng. Biết trước những giới hạn này giúp ông bà chọn lớp phù hợp và không nản khi buổi đầu chưa trơn tru.
Chọn thiết bị để vào lớp
Thiết bị nào cũng vào lớp được, nhưng trải nghiệm khác nhau khá nhiều. Bảng dưới giúp chọn theo điều kiện sẵn có trong nhà.
| Thiết bị | Điểm mạnh | Điểm yếu | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Điện thoại | Có sẵn, đã quen dùng | Màn hình nhỏ, khó nhìn phần giáo viên chia sẻ, phải dựng giá | Buổi nói chuyện ngắn, lớp chủ yếu nghe |
| Máy tính bảng | Màn hình to hơn, chạm trực tiếp, dựng đứng được | Cần giá đỡ hoặc bao có chân | Phần lớn lớp học cho người lớn tuổi |
| Máy tính xách tay | Màn hình lớn, có sẵn camera và micro, gõ chữ dễ | Nhiều nút, cần học thêm cách dùng chuột hay bàn di | Lớp dài, lớp có làm bài, lớp ngoại ngữ |
| Tivi thông minh có camera | Hình rất to, cả hai ông bà cùng xem | Ít ứng dụng họp hỗ trợ, khó thao tác | Chỉ nên dùng khi đã có người cài sẵn |
Dù chọn thiết bị nào, một chiếc tai nghe có micro giúp ông bà nghe rõ giáo viên hơn và cả lớp không bị lẫn tiếng tivi, tiếng xe ngoài đường. Loại có dây đơn giản thường ít trục trặc hơn loại không dây phải ghép nối và sạc pin.
Chuẩn bị trước buổi học đầu tiên
Phần chuẩn bị nên làm xong trước buổi học ít nhất một ngày, có con cháu hoặc người quen ngồi cùng. Thứ tự gợi ý:
- Hỏi người tổ chức lớp đúng tên ứng dụng cần dùng và cách nhận đường vào lớp: qua tin nhắn, qua nhóm lớp hay qua thư điện tử.
- Cài ứng dụng họp từ kho ứng dụng chính thức của máy, không cài từ tệp do người lạ gửi qua tin nhắn.
- Đặt tên hiển thị dễ nhận, ví dụ "Bà Lan, Ninh Bình", để giáo viên gọi tên được. Tên hiển thị không cần họ tên đầy đủ.
- Cho ứng dụng quyền dùng micro và camera khi máy hỏi. Nếu lỡ từ chối, phải vào phần cài đặt của máy để bật lại, việc này nên để con cháu làm.
- Tập một buổi họp thử với con cháu: vào phòng, bật tắt micro, bật tắt camera, xem con cháu chia sẻ màn hình, gửi một câu bằng chữ, rồi rời phòng.
- Chọn chỗ ngồi: gần bộ phát mạng, ánh sáng chiếu vào mặt, phía sau gọn gàng, máy đặt trên giá ngang tầm mắt và cắm sạc.
- Viết ra giấy năm thao tác chính kèm hình vẽ biểu tượng micro, camera, nút rời lớp, đặt cạnh máy.
Hôm học thật, vào lớp sớm mười phút. Người tổ chức thường mở phòng trước để học viên kiểm tra tiếng và hình; đây là lúc hỏi những gì chưa rõ mà không ngại làm phiền cả lớp.
Phép lịch sự nhỏ trong lớp học trực tuyến
Tắt micro khi không nói. Tiếng chó sủa, tiếng nồi cơm, tiếng ho trong nhà của một người sẽ vang cho cả lớp. Bật micro khi được gọi hoặc khi muốn hỏi, nói xong tắt lại. Nếu quên, người tổ chức có thể tắt hộ, không có gì phải ngại.
Bật camera nếu thấy thoải mái. Giáo viên dạy dễ hơn khi thấy mặt học viên. Nhưng không ai bắt buộc ông bà bật camera; có thể bật lúc chào hỏi rồi tắt khi cần đứng dậy hay đi lại.
Giơ tay trước khi nói. Đa số ứng dụng có nút giơ tay hoặc biểu tượng bàn tay. Nếu chưa quen, ông bà giơ tay thật trước camera cũng được, hoặc gõ một chữ vào khung trò chuyện.
Hỏi bằng chữ khi ngại nói. Khung trò chuyện trong lớp là nơi gửi câu hỏi mà không cắt ngang. Gõ chữ khó thì dùng bàn phím giọng nói để máy tự gõ.
Không quay phim, chụp màn hình bạn học khi chưa hỏi. Ảnh lớp học có mặt nhiều người. Muốn lưu lại làm kỷ niệm thì hỏi cả lớp trước, và không đăng lên mạng xã hội nếu có người không đồng ý.
Nghe rõ, nhớ bài: những trợ giúp từ máy và từ AI
Học ở tuổi nào cũng cần nghe rõ và ghi nhớ. Một vài công cụ giúp người lớn tuổi theo kịp lớp:
- Phụ đề trực tiếp: nhiều ứng dụng họp và một số điện thoại có tính năng hiện chữ theo lời giáo viên nói. Độ chính xác với tiếng Việt thay đổi theo giọng và chất lượng mạng, nhưng giúp ích nhiều cho người nghe kém.
- Ghi chép bằng giọng nói: sau buổi học, ông bà mở ứng dụng ghi chú, chạm micro và nói lại những điều mình nhớ. Máy chuyển thành chữ, đọc lại vào hôm sau.
- Nhờ AI giải thích lại: nếu phần nào chưa hiểu, ông bà hoặc con cháu gõ câu hỏi cho chatbot, chẳng hạn "Giải thích bằng lời đơn giản cho người 70 tuổi cách chuyển ảnh từ điện thoại sang máy tính, từng bước ngắn". Kết quả nên được đối chiếu với lời giáo viên, vì AI có thể đưa hướng dẫn không khớp với máy đang dùng.
- Xin bản ghi buổi học: một số lớp có ghi hình để học viên xem lại. Hỏi người tổ chức, và chỉ dùng bản ghi cho việc học của mình.
- Không đưa thông tin cá nhân của mình hay của bạn học, như số điện thoại, địa chỉ, ảnh chụp màn hình có mặt người, vào chatbot khi nhờ giải thích bài.
Đừng ép mình nhớ hết trong một buổi. Người lớn tuổi học chậm hơn ở tốc độ nhưng thường bền hơn ở độ hiểu, nhất là khi được ôn lại vài lần và được dùng ngay điều vừa học vào việc thật.
Khi người học nhìn kém, nghe kém hoặc khó cử động tay
Lớp học trực tuyến có thể là cơ hội lớn cho người khuyết tật, với điều kiện cả học viên lẫn người tổ chức biết dùng các tính năng hỗ trợ. Người khiếm thị dùng trình đọc màn hình của máy vẫn vào lớp được, nhưng nên tập trước với ứng dụng họp để biết nút micro, nút rời lớp được máy đọc tên ra sao; nhiều ứng dụng có phím tắt bàn phím để bật tắt micro mà không cần tìm nút. Khi giáo viên chia sẻ hình ảnh, học viên có quyền đề nghị giáo viên mô tả bằng lời những gì đang hiện trên màn hình.
Người nghe kém nên báo trước với người tổ chức để lớp bật phụ đề, gửi tài liệu trước buổi học, hoặc ghim khung hình của phiên dịch viên ngôn ngữ ký hiệu nếu lớp có. Người khó cử động tay có thể vào lớp bằng giọng nói trên điện thoại, nhờ người nhà đặt máy cố định, và đề nghị được trả lời bằng lời thay vì gõ chữ. Những đề nghị này không phải xin ưu ái; một lớp tốt sẽ sẵn lòng điều chỉnh khi được nói rõ nhu cầu.
Cẩn thận với lớp học và khoá học lừa đảo
Không phải mọi lớp học trực tuyến mời người lớn tuổi đều tử tế. Có những "lớp chăm sóc sức khoẻ miễn phí" thực chất là buổi bán thuốc, thực phẩm chức năng hay thiết bị với lời quảng cáo chữa bệnh. Có những "khoá học kiếm tiền tại nhà" thu phí rồi biến mất. Có nơi yêu cầu học viên cài ứng dụng lạ để "điểm danh", và ứng dụng đó chiếm quyền điều khiển máy.
Vài dấu hiệu cần dừng lại: lớp không rõ ai tổ chức, chỉ có một số điện thoại lạ liên hệ; buổi học chuyển sang giới thiệu sản phẩm và giục mua ngay; đòi chuyển tiền vào tài khoản cá nhân; yêu cầu cài ứng dụng ngoài kho chính thức hay đọc mã xác nhận gửi về điện thoại. Gặp một trong các dấu hiệu đó, ông bà rời lớp và hỏi con cháu trước khi làm gì thêm.
Lớp đáng tin thường được giới thiệu qua kênh quen thuộc: chi hội người cao tuổi, thư viện, trung tâm văn hoá, trường học, người quen đã học. Chuyện nhận ra các chiêu lừa nhắm vào người lớn tuổi có bài riêng trong danh mục chống lừa đảo của trang; với lớp học, chỉ cần nhớ một nguyên tắc: học thì không cần cài ứng dụng lạ và không cần đưa mã xác nhận cho ai.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà chưa bao giờ dùng máy tính thì có nên bắt đầu học trực tuyến không?
Có thể bắt đầu, nhưng nên đi từng bước: tập dùng ứng dụng họp với con cháu vài lần, rồi chọn một lớp ngắn, ít người, có người hỗ trợ kỹ thuật. Lớp đầu tiên lý tưởng nhất chính là lớp dạy dùng điện thoại hay máy tính bảng cho người lớn tuổi.
Đang học thì mất mạng, rớt khỏi lớp thì phải làm gì?
Không sao cả, đây là chuyện xảy ra với mọi người. Chờ mạng trở lại rồi mở lại đường vào lớp như lúc đầu. Nếu vào lại không được, nhắn cho người tổ chức qua nhóm lớp để họ biết, và xin bản ghi hoặc nội dung phần đã lỡ.
Học trực tuyến lâu có hại mắt không?
Ngồi nhìn màn hình lâu dễ gây mỏi mắt, khô mắt với mọi lứa tuổi. Nên chọn lớp có giờ nghỉ, chỉnh độ sáng màn hình vừa phải, ngồi đủ xa và chớp mắt, nhìn ra xa trong giờ nghỉ. Nếu mắt có vấn đề kéo dài, hãy đi khám mắt.
Có cần bật camera trong suốt buổi học không?
Không bắt buộc, trừ khi lớp có yêu cầu riêng và đã nói trước. Bật camera giúp giáo viên thấy học viên hiểu bài hay chưa, nhưng ông bà hoàn toàn được tắt khi cần riêng tư, khi đứng dậy hay khi mạng yếu.
Hai ông bà có thể học chung một máy không?
Có thể, nhất là với máy tính bảng hoặc máy tính xách tay đặt trên bàn. Đặt tên hiển thị gồm cả hai người, ngồi sát để cùng nằm trong khung hình, và dùng loa ngoài thay vì tai nghe. Khi lớp có bài tập riêng, mỗi người nên có cách ghi chép của mình.
Lớp học yêu cầu đọc mã gửi về điện thoại để xác nhận thì có nên làm không?
Không nên. Lớp học tử tế không cần mã xác nhận gửi về điện thoại của học viên. Mã đó thường dùng để đăng nhập tài khoản hoặc xác nhận giao dịch; đưa cho người khác là có thể mất tài khoản hoặc mất tiền. Hãy rời lớp và hỏi con cháu.