Sách nói là con đường đọc chính của nhiều người khiếm thị, bên cạnh chữ nổi; nguồn sách đến từ thư viện và hội người mù, kho sách nói trực tuyến, và sách điện tử được máy đọc to bằng giọng tổng hợp. Hiện nay người khiếm thị có thể nghe sách văn học, sách học, báo chí và cả tài liệu riêng của mình nhờ tính năng chuyển văn bản thành giọng nói trên điện thoại. Giọng máy tiếng Việt đã dễ nghe hơn nhiều, đủ để nghe một cuốn sách dài.
Bài này không bàn chuyện nghe sách để thư giãn hay chọn sách hay, mà tập trung vào nhu cầu riêng của người khiếm thị và người nhìn kém: tìm nguồn sách dễ tiếp cận, tự chuyển tài liệu học và tài liệu công việc thành bản nghe, chọn thiết bị và ứng dụng nghe có điều khiển phù hợp, và cách học bằng tai cho hiệu quả.
Những nguồn sách nói và tài liệu dễ tiếp cận
Mỗi nguồn có ưu và nhược riêng. Người khiếm thị đọc nhiều thường dùng kết hợp vài nguồn.
- Hội người mù và thư viện: nhiều hội người mù ở các tỉnh, thành và một số thư viện công cộng có phòng đọc hoặc dịch vụ sách nói, sách chữ nổi cho người khiếm thị. Hỏi hội người mù hoặc thư viện tỉnh nơi mình sống để biết dịch vụ hiện có và cách đăng ký.
- Sách nói do người đọc thu âm: giọng tự nhiên, dễ nghe, có cảm xúc. Có trên nhiều nền tảng sách nói, đài phát thanh và kênh trực tuyến. Một số miễn phí, một số thu phí; kiểm bản quyền của nguồn trước khi nghe hoặc chia sẻ.
- Sách điện tử đọc bằng giọng máy: nhiều ứng dụng đọc sách có chức năng đọc to, hoặc dùng trình đọc màn hình đọc trực tiếp. Nguồn sách rộng nhất, giọng kém tự nhiên hơn nhưng nghe quen sẽ ổn.
- Sách theo chuẩn sách nói có cấu trúc: có những định dạng sách nói được thiết kế cho người khiếm thị, ví dụ chuẩn DAISY, cho phép nhảy theo chương, mục, trang như sách in. Thư viện dành cho người khiếm thị ở nhiều nơi dùng các định dạng này.
- Báo, tạp chí trực tuyến: đọc bằng trình đọc màn hình hoặc chế độ đọc to của trình duyệt. Một số trang báo có sẵn bản nghe.
- Tài liệu riêng: giáo trình, công văn, thư từ, tự chuyển thành bản nghe bằng các cách ở phần sau.
Với sách học ở trường và đại học, nhiều người khiếm thị phải tự xin bản điện tử từ giảng viên hoặc nhà trường. Đề nghị sớm từ đầu học kỳ, nói rõ cần định dạng văn bản đọc được, không phải ảnh chụp, sẽ tiết kiệm nhiều công sức về sau.
Tự chuyển tài liệu thành giọng đọc bằng điện thoại
Khi không có sẵn bản nghe, người khiếm thị có thể tự tạo. Cách làm tuỳ loại tài liệu ban đầu.
- Nếu là tệp văn bản hoặc PDF có chữ: mở bằng ứng dụng đọc tài liệu có chức năng đọc to, hoặc dùng trình đọc màn hình với lệnh đọc liên tục từ đầu.
- Nếu là giấy in hoặc PDF quét: dùng chế độ quét tài liệu trong ứng dụng đọc chữ để nhận dạng từng trang, lưu thành tệp văn bản, rồi nghe như trên.
- Kiểm nhanh vài đoạn đầu: tiếng Việt có dấu nhận sai sẽ nghe ra ngay. Nếu sai nhiều, quét lại với ánh sáng tốt hơn.
- Chọn giọng đọc và tốc độ trong cài đặt chuyển văn bản thành giọng nói. Giọng rõ dấu thanh quan trọng hơn giọng ấm.
- Nếu muốn nghe khi không mở điện thoại, một số ứng dụng cho phép xuất văn bản thành tệp âm thanh để nghe trên máy nghe nhạc hoặc loa.
- Đặt tên tệp rõ ràng và chia thành từng chương, để dễ tìm lại và nghe tiếp đúng chỗ.
Tài liệu cá nhân như hồ sơ, hợp đồng, giấy tờ y tế nên chuyển bằng công cụ chạy trên máy, không tải lên dịch vụ trực tuyến không rõ chính sách. Sách có bản quyền chỉ chuyển để dùng cho bản thân, không phát tán bản đã chuyển.
Chọn thiết bị nghe theo thói quen
Điện thoại là thiết bị phổ biến nhất, nhưng không phải lúc nào cũng tiện nhất. Bảng dưới so sánh theo loại thiết bị, không theo hãng.
| Thiết bị | Điểm mạnh | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Điện thoại thông minh | Có mọi nguồn sách, chuyển văn bản được, mang theo mọi lúc | Màn hình cảm ứng, phải dùng trình đọc màn hình; hao pin |
| Máy nghe sách chuyên dụng có nút bấm | Nút vật lý dễ sờ, có nút nhảy chương, đánh dấu; hợp người lớn tuổi | Cần chép sách vào máy, nguồn sách hạn chế hơn |
| Loa thông minh | Ra lệnh bằng giọng, không cần chạm | Nghe sách tiếng Việt tuỳ dịch vụ hỗ trợ; khó đánh dấu trang |
| Đài, máy nghe nhạc đơn giản | Dễ dùng, bền, rẻ | Không tìm kiếm, không chuyển văn bản được |
| Máy tính | Hợp học tập, nghe kèm ghi chú, xử lý tài liệu dài | Không tiện mang theo, cần kỹ năng trình đọc màn hình |
Với người cao tuổi mới mất thị lực, máy có nút bấm vật lý hoặc loa ra lệnh bằng giọng thường dễ làm quen hơn điện thoại cảm ứng. Người trẻ đi học, đi làm thường dùng điện thoại và máy tính.
Nghe để học: những kỹ thuật người khiếm thị hay dùng
Tăng tốc độ từ từ. Người khiếm thị lâu năm thường nghe ở tốc độ rất cao, nhanh gấp nhiều lần nói chuyện bình thường. Kỹ năng này luyện được: mỗi tuần tăng tốc độ một nấc nhỏ, giữ ở mức vẫn hiểu trọn ý. Với sách mới, nội dung khó, giảm tốc độ xuống.
Nghe theo cấu trúc, không nghe một mạch. Trước khi nghe chi tiết, nghe mục lục hoặc nhảy qua các tiêu đề chương để nắm khung. Với định dạng có cấu trúc hoặc tệp văn bản có tiêu đề, trình đọc màn hình cho phép nhảy thẳng tới mục cần nghe.
Đánh dấu và ghi chú bằng giọng. Dùng chức năng đánh dấu của ứng dụng tại những đoạn quan trọng. Ghi chú bằng cách thu âm giọng mình hoặc đọc vào ứng dụng ghi chú, kèm tên chương. Khi ôn, chỉ cần nghe lại các đoạn đã đánh dấu.
Nghe chủ động. Sau mỗi chương, dừng lại tự nói tóm tắt ba ý chính. Có thể nhờ chatbot đặt câu hỏi ôn tập từ đoạn văn bản đã chuyển, với câu lệnh như "Đặt năm câu hỏi kiểm tra hiểu bài từ đoạn này, chờ trả lời rồi nhận xét". Chỉ dùng với tài liệu không chứa thông tin cá nhân.
Kết hợp với chữ nổi khi cần chính xác. Với toán, ngoại ngữ, chính tả, nghe thôi đôi khi không đủ vì không thấy cách viết. Người biết chữ nổi thường dùng chữ nổi cho những phần này, nghe cho phần còn lại.
Cài đặt điện thoại cho những buổi nghe dài
Nghe sách là hoạt động kéo dài hàng giờ, thường vào buổi tối hoặc khi nằm nghỉ. Vài cài đặt nhỏ giúp người khiếm thị không phải loay hoay giữa chừng.
- Tự nhớ chỗ đang nghe: chọn ứng dụng tự lưu vị trí khi dừng, mở lại là nghe tiếp đúng câu. Đây là tính năng quan trọng nhất, thiếu nó người dùng rất dễ bỏ cuộc.
- Hẹn giờ tắt: nghe trước khi ngủ thì đặt hẹn giờ ba mươi phút hoặc hết chương, để máy không chạy suốt đêm và mất chỗ đang nghe.
- Chế độ không làm phiền: tắt thông báo không quan trọng để trình đọc màn hình không chen vào giữa câu sách, nhưng vẫn cho phép cuộc gọi từ người thân.
- Nút tai nghe: học cách dùng nút trên tai nghe để dừng, phát, tua lùi một đoạn, không cần lấy điện thoại ra.
- Tải trước khi đi: tải sách về máy khi có mạng ổn định, để nghe trên xe hay ở nơi sóng yếu không bị ngắt.
- Pin và nhiệt: tắt màn hình trong khi nghe, dùng màn che nếu đang bật trình đọc màn hình; vừa sạc vừa nghe lâu có thể làm máy nóng.
Người thân có thể giúp cài một lần, ghi lại các bước bằng một bản thu âm ngắn để người khiếm thị tự làm lại khi máy cập nhật hoặc đổi điện thoại.
Giọng máy và giọng người: chọn cái nào cho việc nào
Giọng người thu âm truyền được cảm xúc, ngắt nghỉ tự nhiên, hợp với văn học, truyện, sách tâm lý, những gì nghe để cảm. Nhược điểm là số lượng sách hạn chế, tốc độ tăng cao thì giọng biến dạng, và không thể tự tạo cho tài liệu riêng.
Giọng máy tổng hợp thì ngược lại: đọc được mọi văn bản, tăng tốc độ vẫn rõ, nhất quán từ đầu tới cuối. Giọng máy tiếng Việt hiện nay đã tự nhiên hơn nhiều so với trước, một số giọng đọc gần như người. Tuy vậy vẫn có lỗi: đọc sai tên riêng, từ mượn, viết tắt, con số kiểu ngày tháng, đọc sai dấu thanh khi văn bản bị lỗi chính tả. Những lỗi này đáng lưu ý với tài liệu học tập và công việc.
Nhiều người khiếm thị dùng giọng người cho sách đọc thư giãn và giọng máy cho học tập, công việc, tin tức. Không có lựa chọn đúng cho tất cả; chính người nghe thử rồi quyết định. Với người cao tuổi, giọng đọc chậm, rõ, giọng vùng miền quen thuộc thường giúp nghe lâu không mệt.
Gia đình và cộng đồng góp phần thế nào
Người thân có thể giúp rất cụ thể: đọc và thu âm những tài liệu quan trọng không có bản điện tử, như thư từ cũ, sổ ghi chép gia đình, sách cũ người khiếm thị yêu thích. Một bản thu âm giọng con cháu đọc lại cuốn sách ông bà từng đọc trước khi mất thị lực là món quà có ý nghĩa, hơn mọi thiết bị.
Các nhóm tình nguyện thu âm sách cho người khiếm thị cũng hoạt động ở nhiều nơi, thường qua hội người mù, thư viện hoặc trường học. Người muốn tham gia nên liên hệ những đơn vị này để được hướng dẫn về cách đọc, cách thu âm và bản quyền, thay vì tự thu rồi phát tán.
Cuối cùng, người làm tài liệu, giáo viên, cơ quan, doanh nghiệp có thể giúp nhiều nhất bằng việc đơn giản: phát hành tài liệu dạng văn bản có cấu trúc, có tiêu đề, có mô tả cho hình ảnh, thay vì chỉ có bản quét hay ảnh chụp. Một tài liệu soạn đúng cách thì người khiếm thị tự nghe được ngay, không phải chờ ai chuyển hộ.
Câu hỏi thường gặp
Sách nói có thay được việc học chữ nổi không?
Hai cách bổ sung cho nhau. Sách nói nhanh và tiện cho đọc nhiều, nhưng chữ nổi giúp nắm chính tả, ký hiệu toán học, ngoại ngữ và đọc chính xác từng chữ. Nhiều người khiếm thị, nhất là trẻ em và người đi học, được khuyên học chữ nổi bên cạnh nghe sách.
Người cao tuổi mất thị lực có nên học chữ nổi không?
Tuỳ nhu cầu và sức khoẻ. Một số người cao tuổi học được chữ nổi cơ bản để dán nhãn đồ dùng, đọc ghi chú ngắn. Với nhu cầu đọc sách, nghe sách thường dễ tiếp cận hơn. Hỏi hội người mù địa phương về các lớp phù hợp với người lớn tuổi.
Chuyển sách có bản quyền thành giọng đọc để nghe riêng có vi phạm không?
Quy định về bản quyền và các ngoại lệ dành cho người khuyết tật cần kiểm theo luật hiện hành. Nguyên tắc chung là chỉ dùng cho bản thân, không phát tán bản đã chuyển. Khi cần dùng cho nhóm hoặc tổ chức, hỏi đơn vị có chuyên môn về bản quyền hoặc thư viện.
Giọng máy đọc sai tên riêng và từ tiếng Anh thì sửa thế nào?
Một số ứng dụng và trình đọc màn hình có từ điển phát âm cho phép tự định nghĩa cách đọc một từ. Nếu không có, người nghe dần quen với các lỗi lặp lại. Với tài liệu học tập quan trọng, kiểm lại những từ nghi ngờ bằng cách đọc từng chữ cái.
Nghe sách lâu có hại tai không?
Nghe ở âm lượng vừa phải không gây hại; nghe quá to qua tai nghe trong thời gian dài có thể ảnh hưởng thính lực, điều đặc biệt cần tránh với người khiếm thị vốn dựa nhiều vào tai. Nghỉ giữa các phiên, dùng loa ngoài khi ở nhà, và đi khám tai nếu thấy ù tai hay nghe kém đi.