Ông bà ở xa vẫn đọc truyện cho cháu được, bằng hai cách bổ sung cho nhau: gọi video vào giờ cố định để đọc trực tiếp, và ghi âm truyện để cháu nghe lại bất cứ lúc nào. Cách thứ nhất cho cháu thấy mặt ông bà, hỏi han, cười đùa. Cách thứ hai giải quyết chuyện lệch giờ, lúc cháu đi ngủ thì ông bà đã ngủ, và cho cháu một kho giọng ông bà để nghe đi nghe lại.
Bài này đi qua các việc thực tế: chọn truyện hợp tuổi cháu, đặt máy và cầm sách sao cho cháu nhìn rõ tranh, giữ cháu nhỏ ngồi yên được mười lăm phút, ghi âm sao cho rõ, và dùng AI để gợi ý truyện hay soạn một câu chuyện ngắn khi ông bà cạn vốn. Trọng tâm là kỹ thuật và công cụ; phần giữ tình thân giữa ông bà và cháu ở xa nói chung có ở những trang về gia đình.
Vì sao đọc truyện là cách kết nối hợp với ông bà
Nói chuyện qua video với trẻ nhỏ thường ngắn và hơi gượng. Ông bà hỏi "ở trường có vui không", cháu đáp "có" rồi chạy đi chơi. Trẻ dưới sáu tuổi chưa giữ được một cuộc trò chuyện hỏi đáp lâu, nhất là qua màn hình. Một câu chuyện thì khác: có nhân vật, có tình tiết, có tranh để nhìn, cháu ngồi yên vì muốn biết chuyện gì xảy ra tiếp theo.
Với ông bà, đọc truyện là việc quen thuộc và có vai trò rõ ràng. Không phải nghĩ xem hỏi gì, không phải lo cuộc gọi bị im lặng. Nhiều người lớn tuổi có vốn truyện cổ tích, truyện ngày xưa phong phú mà bố mẹ trẻ không có, và giọng kể của ông bà là thứ cháu sẽ nhớ lâu.
Đọc truyện đều đặn còn tạo một nếp hẹn. Tối thứ ba và thứ sáu là giờ truyện với ông, sáng chủ nhật là giờ truyện với bà. Trẻ nhỏ thích những gì lặp lại đều đặn, và chính cháu sẽ nhắc bố mẹ gọi cho ông bà khi đến giờ. Đó là kiểu kết nối tự duy trì, không phụ thuộc vào việc người lớn có nhớ hay không. Sau vài tháng, giờ truyện thành một phần trong tuần của cả hai bên.
Chọn truyện theo tuổi cháu
Truyện hợp tuổi thì cháu nghe say mê; truyện quá dài hoặc quá khó thì cháu bỏ đi giữa chừng. Bảng dưới là gợi ý chung, mỗi cháu một khác, bố mẹ cháu là người biết rõ nhất.
| Tuổi cháu | Loại truyện hợp | Độ dài một lần đọc | Lưu ý khi đọc qua màn hình |
|---|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Sách tranh to, ít chữ, có con vật, âm thanh lặp lại | Năm phút | Chỉ tranh, bắt chước tiếng con vật, cháu thích lặp đi lặp lại một cuốn |
| 3 đến 5 tuổi | Truyện tranh ngắn, cổ tích đơn giản, truyện về sinh hoạt hằng ngày | Mười phút | Hỏi cháu đoán chuyện gì xảy ra tiếp, cho cháu kể lại |
| 6 đến 8 tuổi | Cổ tích dài hơn, truyện có nhiều tập, chuyện ngày xưa của ông bà | Mười lăm phút | Đọc theo kỳ, dừng ở đoạn hấp dẫn để hẹn lần sau |
| Trên 8 tuổi | Truyện chương, chuyện lịch sử, chuyện về quê hương | Tuỳ cháu | Có thể đổi vai: cháu đọc cho ông bà nghe |
Truyện cổ tích Việt Nam có nhiều chi tiết dữ dội như đánh nhau, chết chóc, mẹ ghẻ hành hạ con chồng. Với cháu nhỏ, ông bà có thể kể nhẹ đi những đoạn đó, hoặc hỏi bố mẹ cháu trước xem cháu đã sẵn sàng nghe chưa. Với cháu lớn lên ở nước ngoài, truyện cổ tích còn là cách giữ tiếng Việt và văn hoá quê nhà.
Đặt máy và cầm sách khi đọc qua video
Lỗi hay gặp nhất là cháu chỉ thấy cằm ông bà hoặc tranh bị loá. Vài bước chuẩn bị giúp buổi đọc truyện trơn tru:
- Đặt máy trên giá cố định, ngang tầm ngực ông bà khi ngồi, hai tay rảnh để cầm sách và lật trang.
- Ngồi chỗ có ánh sáng chiếu từ phía trước hoặc bên cạnh, tránh đèn trần chiếu thẳng xuống trang sách gây loá.
- Khi muốn cho cháu xem tranh, cầm sách lại gần camera, giữ yên vài giây. Nhìn ô hình nhỏ của chính mình trên màn hình để biết tranh đã nằm gọn trong khung chưa.
- Nếu sách chữ nhỏ, ông bà có thể đọc trước một lần, nhớ ý chính rồi kể bằng lời của mình trong lúc chỉ tranh. Kể bằng lời thường hấp dẫn hơn đọc từng chữ.
- Nhờ bố mẹ cháu đặt máy bên phía cháu sao cho cháu ngồi thoải mái, gần màn hình, ít đồ chơi xung quanh.
- Với cháu lớn, gửi trước ảnh bìa sách vào nhóm gia đình để cháu háo hức chờ.
Có những gia đình mua hai cuốn sách giống nhau, một cuốn ở nhà ông bà, một cuốn ở nhà cháu. Ông bà đọc, cháu lật trang theo trên sách thật của mình. Cách này giúp cháu nhìn tranh rõ hơn hẳn so với nhìn qua màn hình.
Giữ cháu nhỏ chú ý qua màn hình
Đổi giọng theo nhân vật. Giọng ồm cho ông khổng lồ, giọng the thé cho chú chuột. Trẻ nhỏ chú ý vào âm thanh nhiều hơn vào hình ảnh qua màn hình.
Hỏi và chờ cháu trả lời. "Theo cháu thì cô Tấm có tìm được giày không?" Đợi cháu đáp, khen ý của cháu dù khác truyện. Câu hỏi biến cháu từ người xem thành người tham gia.
Dùng đồ vật thật. Một con thú bông, một cái nón, một quả cam xuất hiện đúng lúc trong truyện khiến cháu cười thích thú. Ông bà chuẩn bị sẵn bên cạnh.
Ngắn mà đều hơn dài mà thưa. Mười phút hai lần một tuần tốt hơn một tiếng mỗi tháng. Khi cháu bắt đầu quay đi, đó là lúc kết thúc, hẹn lần sau, không giữ cháu lại.
Không chấm điểm, không so sánh. Khi cháu kể lại truyện hay đọc cho ông bà nghe, khen sự cố gắng, không chấm đúng sai, không so với anh chị em. Mục đích là niềm vui chung, không phải bài kiểm tra.
Ghi âm truyện để cháu nghe lại
Bản ghi âm giải quyết chuyện lệch giờ và cho cháu nghe giọng ông bà cả khi không gọi được. Cách làm đơn giản:
- Dùng ứng dụng ghi âm có sẵn trên điện thoại, hoặc gửi tin nhắn thoại dài vào cuộc trò chuyện với bố mẹ cháu nếu ứng dụng cho phép.
- Ghi ở phòng kín, tắt quạt và tivi, đặt máy cách miệng một gang tay. Phòng nhiều vải như phòng ngủ có rèm, chăn gối thường cho tiếng ấm hơn phòng trống.
- Mở đầu bằng lời chào có tên gọi ở nhà của cháu, kết thúc bằng lời chúc ngủ ngon. Những câu này làm bản ghi thành món quà riêng chứ không phải sách nói bất kỳ.
- Nếu đọc sách tranh, nói "lật trang nào" mỗi khi chuyển trang để cháu lật theo trên sách thật.
- Mỗi bản ghi một truyện, đặt tên rõ để bố mẹ cháu dễ tìm, như "Bà kể: Sự tích dưa hấu".
- Ông bà nhìn kém có thể kể truyện thuộc lòng thay vì đọc sách. Vốn truyện ông bà nhớ từ thời nhỏ thường quý hơn truyện in.
Bản ghi âm giọng ông bà là thứ gia đình giữ được rất lâu. Bố mẹ cháu nên sao lưu vào một thư mục riêng, đừng để nằm lẫn trong hàng nghìn tin nhắn.
Đổi vai: để cháu đọc và kể cho ông bà nghe
Khi cháu bắt đầu biết đọc, khoảng sáu bảy tuổi, buổi đọc truyện có thể đảo chiều. Cháu cầm sách đọc cho ông bà nghe qua video, ông bà là người nghe chăm chú nhất. Với cháu, được đọc cho ông bà là việc đáng tự hào, khác hẳn đọc bài trên lớp. Ông bà kiên nhẫn chờ cháu đánh vần, hỏi nghĩa những từ khó, và không sửa lỗi liên tục làm cháu cụt hứng.
Cháu chưa biết đọc thì có thể kể lại câu chuyện ông bà kể lần trước, hoặc kể chuyện ở trường, chuyện con mèo trong nhà theo kiểu một câu chuyện. Ông bà hỏi thêm "rồi sao nữa", "con mèo nghĩ gì". Kể lại giúp cháu tập nói mạch lạc, và giúp ông bà biết cháu đang nghĩ gì, chơi gì, sợ gì. Với cháu lớn lên ở nước ngoài, mỗi lần cháu kể bằng tiếng Việt, dù chỉ vài câu, là một lần tiếng Việt của cháu được dùng thật. Ông bà ghi âm lại những lần cháu kể, gửi vào nhóm gia đình, cả nhà cùng nghe và khen.
Nhờ AI gợi ý truyện và soạn chuyện ngắn
Khi ông bà đã kể hết những truyện mình thuộc, AI có thể gợi ý thêm. Ví dụ ông bà hoặc con cháu gõ: "Gợi ý mười truyện cổ tích Việt Nam ngắn, phù hợp kể cho trẻ bốn tuổi trước giờ ngủ, không có chi tiết đáng sợ, mỗi truyện tóm tắt hai câu". AI có thể nhầm lẫn tình tiết hoặc trộn các dị bản với nhau, nên ông bà dùng gợi ý làm điểm bắt đầu và kể theo bản mình biết, hoặc tìm sách in để đối chiếu.
AI còn giúp soạn một câu chuyện ngắn mới với nhân vật là con vật cháu thích, hoặc kể về một điều cháu đang tập như đánh răng, đi học mẫu giáo. Ví dụ: "Viết một câu chuyện năm đoạn cho bé ba tuổi về chú voi con sợ tắm rồi thấy tắm vui, câu ngắn, có âm thanh lặp lại để bé nói theo". Ông bà đọc thử, sửa những từ không quen, thêm chi tiết quê nhà như cây đa, bờ ao, con trâu.
Khi dùng AI, không cần và không nên đưa họ tên đầy đủ, ảnh, trường học hay địa chỉ của cháu vào câu hỏi. Tên gọi ở nhà có thể thêm vào câu chuyện sau khi đã chép ra. Với cháu lớn hơn, một hoạt động vui là cùng ông bà nghĩ ý cho câu chuyện qua video rồi để AI viết nháp, sau đó cả hai cùng sửa, biến AI thành công cụ sáng tác chung thay vì thứ kể chuyện thay ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Cháu chỉ ngồi được vài phút rồi chạy đi, ông bà có nên tiếp tục không?
Nên dừng nhẹ nhàng và hẹn lần sau. Trẻ nhỏ có khoảng chú ý ngắn, càng ép càng chán. Rút ngắn truyện, thêm câu hỏi và đồ vật, và chọn giờ cháu đã ăn no, chưa buồn ngủ quá. Đều đặn quan trọng hơn dài.
Ông bà không có sách tranh thì đọc gì?
Kể truyện thuộc lòng, chuyện ngày xưa của gia đình, chuyện về con vật trong vườn. Cũng có thể dùng sách bố mẹ cháu có, nhờ họ chụp từng trang gửi trước để ông bà biết tranh, rồi ông bà kể khi cháu lật sách thật.
Có nên dùng sách nói hoặc AI đọc truyện thay ông bà không?
Sách nói và giọng đọc máy có ích khi cháu cần nghe thêm, nhưng không thay được giọng ông bà. Điều làm buổi đọc truyện có giá trị chính là người đọc. AI chỉ nên giúp ông bà tìm truyện hay soạn chuyện.
Cháu lớn lên ở nước ngoài, ông bà nên đọc truyện bằng tiếng gì?
Đọc bằng tiếng Việt là cách tự nhiên để cháu giữ tiếng mẹ đẻ. Chọn truyện tranh để cháu hiểu qua hình, nói chậm, lặp lại từ quan trọng. Bố mẹ cháu có thể giải thích thêm sau buổi đọc. Đừng lo nếu cháu chưa hiểu hết.
Ghi âm truyện nên gửi qua đâu để không bị mất?
Gửi qua cuộc trò chuyện với bố mẹ cháu là dễ nhất, nhưng tin nhắn cũ có thể bị xoá theo thời gian hoặc khi đổi máy. Bố mẹ cháu nên lưu bản ghi vào thư mục riêng trên máy hoặc dịch vụ lưu trữ của gia đình.