Người khiếm thị tự lập trong nhà nhờ ba nguyên tắc: mọi đồ vật có chỗ cố định, những thứ dễ nhầm được đánh dấu sờ được, và nhà được bố trí để đi lại không vấp. Điện thoại và AI giúp được thêm, nhưng nền móng là cách tổ chức. Một căn nhà sắp xếp tốt giúp người không nhìn thấy nấu cơm, giặt đồ, tìm đồ, phân loại quần áo mà không phải chụp ảnh hay hỏi ai.
Bài này dành cho người khiếm thị, người nhìn kém do tuổi tác hoặc bệnh mắt, và gia đình đang sắp xếp lại nhà cửa cho họ. Nhiều điều trong bài là kinh nghiệm phổ biến của cộng đồng người khiếm thị và người làm phục hồi chức năng; chúng rẻ, đơn giản, và hiệu quả lâu dài hơn bất kỳ thiết bị nào.
Nguyên tắc "mỗi thứ một chỗ" và vì sao người nhà hay phá vỡ nó
Người nhìn được tìm đồ bằng mắt nên ít để ý đồ nằm đâu. Người khiếm thị tìm đồ bằng trí nhớ và tay, nên vị trí cố định là điều kiện sống còn. Chìa khoá luôn treo ở móc cạnh cửa, điện thoại luôn sạc ở góc bàn, lọ muối luôn ở bên trái lọ đường. Khi mọi thứ ở đúng chỗ, người khiếm thị lấy đồ nhanh như người nhìn được.
Vấn đề thường đến từ người trong nhà. Con cháu dọn dẹp giúp và cất đồ vào chỗ "hợp lý hơn", khách đến chơi kéo ghế ra khỏi bàn, ai đó để đôi dép giữa lối đi. Mỗi lần như vậy, người khiếm thị mất thời gian tìm, có khi vấp ngã. Gia đình cần thống nhất một quy tắc đơn giản: đồ của người khiếm thị lấy ở đâu trả về đó, và không dời đồ khi chưa báo.
Khi cần thay đổi vị trí, như mua tủ mới hay sắp lại bếp, hãy làm cùng người khiếm thị, để họ tự sờ và ghi nhớ chỗ mới, thay vì sắp xếp xong rồi mới dẫn họ đi xem. Người nhìn kém do tuổi tác mới bắt đầu giảm thị lực cũng nên được tham gia sắp xếp từ sớm, để thói quen hình thành khi còn nhìn được một phần.
Đánh dấu sờ được: rẻ, bền, không cần pin
Đánh dấu xúc giác là cách để đồ vật "nói" mình là gì qua bàn tay. Vật liệu thường dùng đều có sẵn hoặc mua dễ dàng.
- Dây thun: quấn một, hai, ba vòng quanh hũ, chai để phân biệt các thứ có hình dạng giống nhau, như hũ đường, hũ muối, hũ bột ngọt.
- Chấm nổi dán được: các nút keo hoặc nhựa nhỏ dán lên nút máy giặt, nồi cơm, lò vi sóng, điều khiển tivi, đánh dấu những nút hay dùng như bật, tắt, chế độ thường.
- Nhãn chữ nổi: với người biết chữ nổi, dán nhãn lên hộp, tủ, ngăn kéo. Có thể làm bằng máy dán nhãn chữ nổi hoặc nhờ hội người mù hỗ trợ.
- Kẹp, ghim, nút khâu trên quần áo: khâu một nút nhỏ vào mép trong áo màu tối, hai nút cho áo màu sáng; hoặc dùng kẹp nhựa có hình dạng khác nhau khi phơi và cất.
- Băng dính có vân: dán ở mép bậc thềm, tay vịn cầu thang, viền cửa để biết vị trí khi sờ hoặc khi chân chạm.
- Nhãn giọng nói: nhãn dán có mã để điện thoại hoặc bút đọc phát lại đoạn ghi âm mình đã thu, như "hộp đựng giấy bảo hành tủ lạnh".
Mỗi gia đình nên tự đặt quy ước của mình và ghi lại một bản bằng giọng nói. Quy ước đơn giản, ít ký hiệu, dùng nhất quán thì nhớ được lâu.
Bố trí từng khu vực trong nhà
Bảng dưới đây tóm tắt những thay đổi thường gặp nhất. Không cần làm tất cả cùng lúc; bắt đầu từ khu vực người dùng hay ở nhất.
| Khu vực | Điều nên làm | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|
| Lối đi | Dọn trống, không để đồ dưới sàn, dây điện đi sát tường, thảm dán chặt hoặc bỏ | Ghế, bàn đẩy sát vào sau khi dùng; cửa luôn mở hẳn hoặc đóng hẳn, không khép hờ |
| Bếp | Gia vị xếp theo thứ tự cố định, đánh dấu bằng dây thun, dụng cụ treo trên móc | Tay cầm nồi chảo quay vào trong; dùng găng tay chịu nhiệt; có bình chữa cháy nhỏ |
| Phòng tắm | Thảm chống trượt, tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm, chai dầu gội và sữa tắm khác hình dạng | Đèn sáng, công tắc có chấm nổi |
| Phòng ngủ, tủ đồ | Chia quần áo theo ngăn, theo màu, đánh dấu bằng nút khâu | Đèn ngủ cạnh giường cho người nhìn kém đi vệ sinh ban đêm |
| Cầu thang | Tay vịn cả hai bên, băng dính có vân ở mép bậc đầu và cuối | Bậc đầu và cuối sơn màu tương phản cho người còn nhìn một phần |
Với người cao tuổi, phòng tắm và cầu thang là nơi té ngã thường xảy ra nhất. Té ngã có chấn thương, đau đầu, hoặc không tự đứng dậy được thì gọi 115 ngay. Các biện pháp phòng ngã và gọi cứu giúp chi tiết có ở danh mục an toàn trong nhà của trang.
Ánh sáng và tương phản cho người còn nhìn một phần
Tăng ánh sáng đều, không chói. Người nhìn kém thường cần nhiều ánh sáng hơn, nhưng ánh sáng gắt từ một bóng đèn trần trơ trọi gây chói. Đèn phân tán đều, thêm đèn bàn chiếu vào chỗ làm việc như thớt, bồn rửa, bàn đọc, hiệu quả hơn.
Dùng màu tương phản. Thớt tối màu khi thái hành trắng, thớt sáng khi thái thịt; cốc màu đậm khi rót sữa; công tắc màu tối trên tường trắng; mép bàn dán băng màu. Tương phản giúp mắt yếu vẫn tìm ra vật.
Giảm phản chiếu. Mặt bàn bóng, sàn bóng phản chiếu ánh đèn, làm khó nhìn. Khăn trải bàn không bóng, rèm cửa mỏng để giảm nắng trực tiếp giúp nhiều người nhìn kém thấy dễ chịu hơn.
Đèn tự động. Đèn cảm biến chuyển động ở hành lang, nhà vệ sinh giúp không phải mò công tắc ban đêm. Đây là thay đổi nhỏ nhưng giảm nguy cơ ngã rõ rệt cho người cao tuổi.
Nấu ăn an toàn khi không nhìn rõ
Nấu ăn là việc nhiều người khiếm thị muốn tự làm nhất, và hoàn toàn làm được với kỹ thuật phù hợp. Các bước dưới đây là kỹ thuật cơ bản, nên tập cùng người hỗ trợ lúc đầu.
- Chuẩn bị đủ nguyên liệu và dụng cụ trên khay trước khi bật bếp, xếp theo thứ tự dùng từ trái sang phải.
- Dùng dao có tay cầm khác hẳn lưỡi, thái chậm, ngón tay cầm thực phẩm co lại theo kiểu móng vuốt để đốt ngón tì vào sống dao.
- Đo bằng dụng cụ cố định: một cốc đong cho gạo, một muỗng riêng cho muối, không đổ trực tiếp từ hũ.
- Rót nước nóng: đặt cốc trong khay hoặc bồn rửa, dùng ngón tay sạch đặt ở mép trong cốc để biết mực nước, hoặc dùng dụng cụ báo mức nước kêu khi gần đầy.
- Ưu tiên bếp từ hoặc nồi điện có nút đã đánh dấu chấm nổi; nồi cơm, nồi áp suất điện có âm báo giúp biết khi nào xong.
- Dùng đồng hồ hẹn giờ có âm thanh hoặc trợ lý giọng nói để nhắc thời gian nấu.
- Tắt bếp ngay sau khi nấu xong, sờ núm vặn hoặc nghe âm báo để chắc chắn đã tắt.
Các lớp phục hồi chức năng và kỹ năng sống cho người khiếm thị, thường do hội người mù hoặc tổ chức xã hội tổ chức, dạy kỹ những kỹ năng này có người hướng dẫn. Người mới mất thị lực nên hỏi để tham gia.
Giặt giũ, dọn dẹp và tìm đồ bị rơi
Giặt theo cặp, phơi theo nhóm. Tất, găng tay dễ lạc đôi khi giặt. Kẹp từng đôi bằng kẹp nhựa hoặc cho vào túi lưới trước khi giặt. Khi phơi, quy ước mỗi đoạn dây phơi cho một nhóm đồ, cất về đúng ngăn ngay khi thu.
Đong bột giặt bằng dụng cụ cố định. Dùng cốc đong riêng hoặc viên giặt đã chia sẵn, để không phải đọc vạch chia. Nút máy giặt hay dùng được đánh dấu chấm nổi, các nút còn lại để nguyên.
Lau dọn theo dải. Lau bàn, lau sàn theo từng dải song song từ một mép sang mép kia, hơi chồng lên nhau, để không bỏ sót chỗ nào. Cách này giống cắt cỏ theo hàng, nhớ được mình đã lau tới đâu.
Tìm đồ rơi bằng vòng tròn mở rộng. Khi đánh rơi một vật nhỏ, đứng yên, nghe hướng nó rơi và lăn. Ngồi xuống, đặt lòng bàn tay sát sàn, quét từng vòng tròn nhỏ quanh mình rồi mở rộng dần. Đừng vội bước đi, vì dễ đá vật lăn xa hơn hoặc giẫm lên.
Nhờ AI ở bước cuối. Khi vật rơi vào gầm giường, gầm tủ, có thể chụp ảnh và hỏi AI vật có nằm trong khung không, ở phía trái hay phải. Đây là việc mức thấp nên dùng AI rất hợp.
Thiết bị biết nói và trợ lý giọng nói: thêm vào khi nền móng đã vững
Có nhiều thiết bị gia dụng có phản hồi bằng giọng nói hoặc âm thanh: cân nhà bếp biết nói, nhiệt kế biết nói, đồng hồ báo giờ bằng giọng, máy đo có đọc to kết quả. Loa thông minh và trợ lý giọng nói trên điện thoại giúp hẹn giờ, hỏi giờ, nhắc việc, bật tắt đèn nếu nhà có công tắc thông minh. Những công cụ này rất hữu ích khi đã có nền móng sắp xếp tốt.
Khi chọn, ưu tiên thiết bị có nút vật lý rõ ràng, âm báo to, giọng tiếng Việt hoặc âm báo không cần ngôn ngữ, và hướng dẫn sử dụng có bản dễ tiếp cận. Hỏi cộng đồng người khiếm thị về trải nghiệm thực tế trước khi mua, vì quảng cáo "dễ dùng" không có nghĩa là dùng được khi không nhìn thấy. Bài này không giới thiệu hãng nào; kiểm tính năng thực tế của phiên bản đang bán.
Nhà thông minh mức đơn giản như đèn, quạt bật bằng giọng nói có thể giúp người khiếm thị và người vận động hạn chế, nhưng phụ thuộc vào mạng và điện. Luôn giữ công tắc và cách làm thủ công song song, để khi mất mạng không bị kẹt trong bóng tối hay không bật được quạt.
Câu hỏi thường gặp
Bắt đầu sắp xếp nhà cho người mới mất thị lực từ đâu?
Bắt đầu từ lối đi chính và những đồ dùng hằng ngày: lối từ giường tới nhà vệ sinh, chỗ để điện thoại, chìa khoá, thuốc, cốc nước. Dọn trống lối đi, đặt đồ dùng hằng ngày vào chỗ cố định, rồi mới tới bếp và tủ đồ. Làm cùng người khiếm thị để họ ghi nhớ.
Có cần học chữ nổi để dán nhãn đồ trong nhà không?
Không bắt buộc. Dây thun, chấm nổi, hình dạng vật chứa và nhãn giọng nói đã đủ cho phần lớn nhu cầu trong nhà. Chữ nổi hữu ích khi cần phân biệt nhiều thứ giống nhau như hộp gia vị, hồ sơ giấy tờ, và mở ra khả năng đọc ghi chú ngắn.
Người nhìn kém có nên tự nấu bếp gas không?
Nhiều người nhìn kém vẫn nấu bếp gas an toàn, nhưng bếp từ hoặc nồi điện có âm báo thường giảm rủi ro cháy và bỏng. Dù dùng loại nào, nên lắp thiết bị báo khói, báo gas và có kế hoạch xử lý sự cố. Quyết định dựa trên kỹ năng và mong muốn của chính người dùng.
Làm sao phân biệt quần áo màu khi không nhìn thấy?
Đánh dấu khi mua bằng nút khâu, mác cắt hình khác nhau, hoặc dùng nhãn giọng nói. Cất quần áo theo nhóm màu ở ngăn riêng. Khi cần, dùng AI mô tả màu nhưng nhớ ánh đèn có thể làm sai màu. Mặc theo bộ phối sẵn cũng giúp đỡ phải chọn lại mỗi ngày.
Con cháu ở xa có thể giúp người già khiếm thị tự lập thế nào?
Giúp sắp xếp nhà một lần khi về thăm, cài đặt điện thoại và trợ lý giọng nói, thoả thuận giờ gọi video để hỗ trợ việc cần nhìn. Kết nối với hàng xóm tin cậy và hội người cao tuổi, hội người mù ở địa phương. Hỏi người già muốn tự làm gì, rồi giúp họ làm được việc đó.
Nhà thuê, không được khoan tường, thì làm tay vịn và đèn thế nào?
Có tay vịn hút chân không, đèn cảm biến dán bằng keo, băng dính có vân dán không để lại vết. Chúng không chắc bằng loại khoan cố định, nên kiểm thường xuyên và không dùng tay vịn hút chân không cho chỗ cần chịu toàn bộ sức nặng cơ thể. Có thể trao đổi với chủ nhà về việc lắp đặt cố định.