Người khó cử động tay vẫn dùng được gần như trọn vẹn một chiếc điện thoại thông minh nhờ chế độ điều khiển bằng giọng nói có sẵn trong máy: mở ứng dụng, cuộn trang, bấm nút, gõ tin nhắn, gọi điện, tất cả bằng lời. Trên điện thoại Android tính năng này thường mang tên Voice Access, trên iPhone là Khẩu lệnh (Voice Control). Tên gọi và vị trí trong phần cài đặt thay đổi theo phiên bản, nên bạn tìm trong mục Hỗ trợ tiếp cận hoặc Trợ năng.
Bài này viết cho người liệt hoặc yếu hai tay, người bị khớp cứng, người đang bó bột kéo dài, và con cháu hay người chăm sóc giúp họ cài đặt. Bạn sẽ biết chế độ này khác trợ lý ảo quen thuộc ở chỗ nào, cách bật, nhóm câu lệnh nên thuộc trước, cách xoay xở khi máy chưa hiểu tiếng Việt, và những việc không nên làm bằng giọng nói ở nơi đông người.
Điều khiển bằng giọng nói khác trợ lý ảo ở chỗ nào
Nhiều gia đình nghĩ rằng ông bà hay người thân khó cử động đã có trợ lý ảo trong máy là đủ. Trợ lý ảo trả lời câu hỏi và làm một số việc định sẵn: gọi cho con gái, đặt báo thức, hỏi thời tiết. Nhưng khi đã mở một ứng dụng nhắn tin hay một trang báo, trợ lý ảo thường không bấm hộ được nút "gửi", không cuộn tiếp được, không chọn được bài thứ ba trong danh sách. Người dùng lại phải chạm vào màn hình, và đó chính là việc họ không làm được.
Chế độ điều khiển bằng giọng nói làm việc ở tầng khác: nó thay hẳn ngón tay. Mọi thứ trên màn hình đều có thể gọi tên hoặc gọi số. Máy hiện một con số nhỏ cạnh từng nút bấm, người dùng nói "nhấn 7" là máy chạm vào nút số 7. Với những chỗ không phải nút, như một vị trí trên bản đồ hay một góc ảnh, máy phủ một lưới ô vuông đánh số để người dùng chọn dần tới đúng điểm cần chạm.
Vì vậy cách nghĩ đúng là dùng cả hai. Trợ lý ảo để làm nhanh những việc quen, chế độ điều khiển bằng giọng nói để đi vào bên trong ứng dụng. Người dùng có thể chuyển qua lại cả ngày mà không cần ai chạm hộ, miễn là điện thoại được đặt cố định ở chỗ micro nghe rõ.
Ai hợp với cách dùng này, ai nên chọn hướng khác
Người yếu hoặc liệt cả hai tay nhưng nói rõ. Đây là nhóm được lợi nhiều nhất, chẳng hạn người bị tổn thương tuỷ sống ở mức cổ, người có bệnh thần kinh cơ làm tay yếu dần. Giọng nói còn khoẻ thì gần như mọi thao tác đều làm được.
Người còn cử động tay nhưng rất đau hoặc rất chậm. Người bị khớp biến dạng, run nặng, hay mỏi tay sau vài phút có thể dùng giọng nói cho những việc dài như gõ tin, đọc báo, còn những chạm ngắn vẫn tự làm. Kết hợp như vậy đỡ mệt hơn ép mình dùng một cách duy nhất.
Người tạm thời mất tay thuận. Gãy tay, mổ vai, bó bột vài tuần cũng là lúc nên bật thử. Học trong vài ngày, dùng trong vài tuần, xong thì tắt.
Người nói khó, giọng yếu hoặc phát âm không rõ. Với người sau tai biến bị ảnh hưởng tiếng nói, người thở yếu, máy sẽ nghe sai nhiều và người dùng dễ nản. Nhóm này nên cân nhắc cách điều khiển bằng công tắc hoặc cử động đầu, có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Người sống trong nhà ồn. Nhà mặt phố, nhà có trẻ nhỏ, tivi bật suốt ngày làm máy nghe nhầm liên tục. Trước khi kết luận là không hợp, bạn thử đổi chỗ đặt máy hoặc dùng tai nghe có micro gần miệng.
Các bước bật và học trong tuần đầu
Người chăm sóc nên làm phần cài đặt cùng người dùng, ngồi cạnh và để người dùng tự nói từ lệnh đầu tiên. Trình tự dưới đây áp dụng chung cho cả Android và iPhone; chữ trên màn hình có thể khác một chút theo máy.
- Cập nhật hệ điều hành và kiểm tra xem máy có tính năng điều khiển bằng giọng nói trong mục Hỗ trợ tiếp cận không. Máy quá cũ có thể không có hoặc chạy chậm.
- Tải gói ngôn ngữ khi máy đề nghị. Một số máy xử lý lệnh ngay trên điện thoại sau khi tải gói, nhờ vậy vẫn dùng được khi mạng yếu.
- Đặt điện thoại lên giá đỡ cố định ở tầm mắt người dùng: kẹp vào tay vịn xe lăn, cạnh giường hoặc trên bàn. Máy cầm tay chao đảo sẽ làm lệnh "nhấn" rơi sai chỗ.
- Bật tính năng và chạy phần hướng dẫn có sẵn. Người dùng tự nói theo, người chăm sóc chỉ ngồi xem, không chạm hộ.
- Ngày đầu chỉ học năm lệnh: về màn hình chính, quay lại, cuộn xuống, hiện số, nhấn kèm một số. Viết năm lệnh lên một tờ giấy dán cạnh giá đỡ.
- Ngày thứ hai đến thứ bảy thêm dần lệnh mở ứng dụng, đọc chính tả để gõ tin nhắn, gọi điện cho người trong danh bạ.
- Cuối tuần ngồi lại hỏi người dùng việc nào còn phải nhờ người khác chạm hộ. Đó là việc cần tìm cách giải quyết tiếp, có khi bằng một lệnh khác, có khi bằng phím tắt riêng.
Đừng dạy tất cả trong một buổi. Người mới dùng thường bỏ cuộc không phải vì công nghệ khó mà vì bị nhồi quá nhiều lệnh cùng lúc rồi nói sai liên tục.
Nhóm câu lệnh nên thuộc trước
Bảng dưới gom các lệnh theo việc cần làm. Cách nói cụ thể tuỳ máy và ngôn ngữ đang cài; nếu máy chỉ nhận tiếng Anh, bạn ghi phần tiếng Anh tương ứng vào tờ giấy dán cạnh máy để người dùng nhìn đọc.
| Việc cần làm | Cách gọi lệnh thường gặp | Ghi chú khi dùng |
|---|---|---|
| Đi lại giữa các màn hình | Về màn hình chính, quay lại, mở tên ứng dụng | Đặt tên ứng dụng ngắn, dễ đọc nếu máy cho đổi tên |
| Cuộn và xem | Cuộn xuống, cuộn lên, vuốt sang trái | Đọc báo dài nên cuộn từng đoạn để không lạc chỗ |
| Chạm vào nút | Hiện số rồi nhấn kèm số; hoặc gọi đúng chữ trên nút | Gọi số chắc hơn khi nút không có chữ hoặc chữ tiếng nước ngoài |
| Chạm vào một điểm bất kỳ | Hiện lưới, chọn ô, chia nhỏ ô tiếp | Dùng cho bản đồ, ảnh, trò chơi đơn giản |
| Gõ chữ | Đọc nội dung khi ô nhập đang mở, rồi lệnh xoá hoặc sửa từ | Tiếng Việt có dấu nên đọc chậm, rõ từng cụm |
| Tạm nghỉ | Lệnh tạm dừng nghe hoặc ngủ | Tránh máy hiểu nhầm khi người dùng đang trò chuyện với người khác |
Một mẹo nhỏ có ích: lệnh hiện số dùng được ở mọi ứng dụng, kể cả ứng dụng ngân hàng hay ứng dụng được viết không chuẩn trợ năng. Khi một nút không chịu phản hồi với tên gọi, chuyển sang gọi số gần như luôn thành công.
Tiếng Việt, giọng vùng miền và cách cho máy nghe đúng
Tính năng điều khiển bằng giọng nói không phải lúc nào cũng hỗ trợ tiếng Việt ở phần lệnh, dù phần đọc chính tả tiếng Việt đã khá tốt. Bạn cần phân biệt hai việc này khi cài đặt. Có máy nhận chính tả tiếng Việt nhưng lệnh điều khiển như cuộn, nhấn, quay lại vẫn phải nói bằng tiếng Anh. Danh sách ngôn ngữ thay đổi theo từng bản cập nhật, nên kiểm trên chính máy của người dùng thay vì tin lời quảng cáo hay lời người quen.
Nếu phải dùng lệnh tiếng Anh, đừng vội lo. Bộ lệnh cốt lõi chỉ khoảng mười từ ngắn, và người lớn tuổi học thuộc mười từ đó nhanh hơn người ta tưởng, nhất là khi có tờ giấy ghi cách đọc bằng chữ Việt bên cạnh. Phần nội dung tin nhắn vẫn đọc bằng tiếng Việt như bình thường.
Với giọng vùng miền, máy học từ dữ liệu nghe nhiều nhất nên thường nhận giọng chuẩn ở các thành phố lớn tốt hơn giọng địa phương đậm. Cách khắc phục thực tế là nói chậm hơn một chút, tách từng cụm, giữ khoảng cách miệng tới micro chừng một gang tay, và dùng tai nghe có micro nếu người dùng nằm xa máy. Câu nào máy hay nghe sai, bạn thử đổi cách nói khác cùng nghĩa thay vì lặp lại to hơn. Nói to hơn ít khi giúp, nói rõ hơn mới giúp.
Thiết lập để dùng được cả ngày, không phải nhờ ai
Bật được tính năng chỉ là một nửa. Nửa còn lại là sắp xếp để người dùng không bị kẹt ở những chỗ mà chỉ một cú chạm mới gỡ được. Những điểm sau hay bị bỏ sót:
- Mở khoá máy: đọc mật khẩu bằng giọng thì người bên cạnh nghe được. Mở khoá bằng khuôn mặt là lựa chọn hợp hơn nếu máy có; nếu không, cân nhắc chế độ giữ máy mở khi ở nhà, với sự đồng ý của chính người dùng.
- Màn hình không tự tắt quá nhanh: kéo dài thời gian chờ để máy không khoá giữa chừng khi người dùng đang nghĩ câu tiếp theo.
- Nguồn điện: chế độ nghe liên tục tốn pin. Để dây sạc nối sẵn vào giá đỡ, hoặc dùng sạc không dây đặt đúng chỗ máy nằm.
- Bật lại sau khi khởi động: kiểm tra xem tính năng có tự bật lại khi máy khởi động lại hay sau khi cập nhật không. Nếu không, người dùng sẽ bị kẹt cho đến khi có người tới.
- Gọi người thân bằng một câu: lưu sẵn người liên hệ với tên ngắn, khác âm nhau, như "con Lan", "anh Bình", để máy không gọi nhầm.
- Đường lui khi máy không nghe: có thêm một cách gọi người giúp không phụ thuộc điện thoại, như chuông không dây trong tầm với hoặc người nhà kiểm tra theo giờ.
Khi đã chạy ổn, bạn có thể tạo thêm lệnh tắt cho chuỗi thao tác hay lặp lại, như mở ứng dụng nhắn tin vào thẳng nhóm gia đình. Tính năng này có trên một số máy với tên gọi khác nhau, kiểm trong phần cài đặt của chính tính năng điều khiển bằng giọng nói.
Giới hạn, quyền riêng tư và việc không nên làm bằng giọng
Nói to để điều khiển máy nghĩa là người xung quanh nghe được mọi thứ. Ở bệnh viện, trên xe khách, ở quán nước, người dùng không nên đọc mã xác thực gửi qua tin nhắn, mật khẩu ứng dụng ngân hàng hay số tài khoản. Những giao dịch đó nên để lúc ở nhà, hoặc dùng cách xác thực bằng khuôn mặt. Đây là chỗ người chăm sóc cần nhắc thẳng, vì người dùng mới thường hào hứng làm thử mọi thứ ở mọi nơi.
Cũng cần đọc cài đặt quyền riêng tư của tính năng: âm thanh được xử lý trên máy hay gửi lên máy chủ, có được lưu lại không. Câu trả lời khác nhau theo hãng và theo phiên bản. Người dùng có quyền biết điều này và tự quyết định, kể cả khi người cài đặt là con cháu.
Cuối cùng, điều khiển bằng giọng nói không phải phương án cấp cứu. Khi người dùng bị té, khó thở, hay có dấu hiệu méo miệng, nói ngọng đột ngột, giọng nói lúc đó có thể yếu đi đúng vào lúc cần nó nhất. Gia đình nên có thêm cách báo khẩn cấp khác như nút bấm đeo người hoặc lịch gọi kiểm tra, và mọi trường hợp như vậy cần gọi 115 ngay chứ không chờ máy nghe đúng lệnh.
Câu hỏi thường gặp
Điều khiển bằng giọng nói có làm điện thoại chậm hay nóng máy không?
Có thể, vì máy phải nghe liên tục và vẽ thêm số lên màn hình. Máy đời mới thường chịu được cả ngày; máy cũ có thể nóng và hao pin nhanh. Nếu thấy chậm, bạn gỡ bớt ứng dụng chạy nền và để máy sạc khi dùng lâu.
Người dùng nói chuyện với người khác thì máy có làm theo nhầm không?
Có lúc có. Vì vậy nên học lệnh tạm dừng nghe ngay từ ngày đầu và dùng nó mỗi khi có khách hay khi gọi điện. Một số máy có thêm tuỳ chọn chỉ nghe khi người dùng nhìn vào màn hình hoặc sau một từ đánh thức.
Có dùng được với ứng dụng ngân hàng và ứng dụng chính phủ không?
Phần lớn dùng được nhờ lệnh hiện số, vì lệnh này chạm vào nút bất kể ứng dụng có hỗ trợ trợ năng hay không. Riêng bước xác thực có thể cần khuôn mặt hoặc vân tay. Hãy thử khi ở nhà, có người bên cạnh, trước khi dùng một mình.
Máy không nhận lệnh bằng tiếng Việt thì có nên bỏ không?
Chưa nên bỏ. Bộ lệnh điều khiển cốt lõi rất ít từ, học bằng tiếng Anh vẫn được, còn nội dung tin nhắn vẫn đọc bằng tiếng Việt. Bạn cũng nên kiểm lại sau mỗi lần cập nhật hệ điều hành vì danh sách ngôn ngữ thay đổi.
Người dùng nằm trên giường thì đặt điện thoại thế nào cho hợp?
Dùng giá đỡ kẹp vào thành giường hoặc tay đỡ có khớp xoay, để màn hình cách mắt khoảng một cánh tay và micro hướng về miệng. Nên chọn loại giá chắc, không rơi khi người dùng trở mình, và để dây sạc đi theo giá.
Có cần mua thiết bị gì thêm để bắt đầu không?
Thường chỉ cần điện thoại còn được cập nhật và một giá đỡ cố định. Tai nghe có micro giúp ích khi nhà ồn hoặc người dùng nói nhỏ. Thiết bị chuyên dụng chỉ nên tính tới khi đã thử cách có sẵn trong máy mà vẫn chưa đủ.