Với người dùng xe lăn hay người nằm nhiều, nhà thông minh không cần là cả một hệ thống đắt tiền: chỉ vài thiết bị nhỏ cho đèn, quạt, tivi và chuông cửa đã bớt được phần lớn những lần phải gọi người khác. Nguyên tắc là bắt đầu từ việc người dùng phải nhờ nhiều nhất trong ngày, chọn thiết bị điều khiển được bằng cả giọng nói lẫn điện thoại, và luôn giữ công tắc tay hoạt động song song.
Bài này đi theo đúng trình tự đó: liệt kê việc cần làm, chọn ba nhóm thiết bị cơ bản, cân nhắc riêng về cửa ra vào, các bước lắp đặt, cách đặt tên để máy nghe đúng tiếng Việt, và chuẩn bị cho lúc mất mạng hay mất điện. Thiết bị được gọi theo loại; tính năng và khả năng hiểu tiếng Việt của từng dòng thay đổi nhanh, bạn kiểm thông tin hiện hành trước khi mua.
Bắt đầu từ những lần phải nhờ người khác
Trước khi mua bất cứ thứ gì, ngồi với người dùng ghi lại một ngày bình thường: lúc nào phải gọi người tới chỉ để bật, tắt, mở, đóng một thứ gì đó. Danh sách này quyết định thứ tự ưu tiên. Bảng dưới là các việc hay gặp nhất và cách giải quyết thường dùng.
| Việc hay phải nhờ | Cách làm thường dùng | Mức độ phức tạp |
|---|---|---|
| Bật tắt đèn phòng ngủ, đèn hành lang ban đêm | Bóng đèn thông minh hoặc thay công tắc tường bằng công tắc thông minh | Thấp với bóng đèn, cần thợ điện với công tắc tường |
| Bật quạt, chỉnh tốc độ | Quạt có điều khiển hồng ngoại kết hợp bộ phát hồng ngoại thông minh | Thấp, nếu quạt đã có điều khiển từ xa |
| Bật tắt tivi, máy lạnh, chuyển kênh | Bộ phát hồng ngoại học lệnh từ điều khiển cũ | Thấp đến trung bình |
| Biết ai đang bấm chuông | Chuông cửa có camera, hình hiện lên điện thoại | Trung bình |
| Mở cửa cho người nhà, người chăm sóc | Khoá cửa điện tử mở từ xa hoặc bằng mã | Cao, cần cân nhắc an ninh và thoát hiểm |
| Kéo rèm, mở cửa sổ lấy gió | Động cơ kéo rèm gắn thêm vào thanh treo | Trung bình |
Phần lớn gia đình thấy chỉ hai dòng đầu đã đổi khác cả ngày của người dùng. Đừng làm hết một lần: lắp xong một việc, dùng thử hai tuần, rồi mới tính việc tiếp theo.
Ba nhóm thiết bị cơ bản và cách chọn
Bóng đèn và công tắc thông minh. Bóng đèn thông minh vặn vào đui cũ, không cần đi dây, điều khiển qua mạng không dây. Nhược điểm là nếu ai đó tắt công tắc tường thì bóng mất điện và không nghe lệnh nữa. Công tắc thông minh thay vào công tắc tường giải quyết được chuyện này, vẫn bấm tay được, nhưng phải do thợ điện lắp vì đụng tới dây điện trong tường.
Ổ cắm thông minh. Cắm vào ổ điện, rồi cắm thiết bị vào nó. Hợp với đèn bàn, đèn ngủ, quạt cơ không có điều khiển, đài radio. Không nên dùng cho thiết bị sinh nhiệt lớn như bàn là, máy sưởi, bếp điện, ấm siêu tốc: bật nhầm từ xa khi không ai trông là rủi ro cháy. Xem kỹ công suất tối đa ghi trên ổ trước khi cắm.
Bộ phát hồng ngoại thông minh. Một hộp nhỏ học lệnh từ các điều khiển từ xa sẵn có của quạt, tivi, máy lạnh, rồi phát lại khi nhận lệnh từ điện thoại hay loa. Đây là cách rẻ và gọn để đưa đồ điện cũ vào hệ thống mà không phải thay thiết bị. Cần đặt hộp ở chỗ thấy được các thiết bị trong phòng, vì tín hiệu hồng ngoại không xuyên tường.
Thiết bị điều khiển trung tâm. Có thể là loa thông minh, có thể chỉ là điện thoại của người dùng. Điều quan trọng là mọi thiết bị trên cùng chạy được trong một ứng dụng chung, để người dùng không phải nhớ năm ứng dụng khác nhau. Trước khi mua, kiểm xem thiết bị có tương thích với hệ sinh thái người dùng đang dùng và với loa có hiểu tiếng Việt không.
Cửa ra vào: tiện nhưng phải tính tới an ninh và thoát hiểm
Mở cửa từ xa là việc được hỏi nhiều nhất và cũng cần cân nhắc nhất. Người nằm trên giường mà không mở được cửa cho người chăm sóc tới buổi sáng thì cả nhà phải để chìa khoá dưới chậu cây hay để cửa không khoá, đều không an toàn. Khoá điện tử cho phép người dùng mở cửa bằng điện thoại, hoặc cấp mã riêng cho từng người chăm sóc và xoá mã khi họ thôi việc.
Nhưng khoá cửa là thứ liên quan trực tiếp tới an ninh và thoát hiểm. Vài điều cần chắc chắn trước khi lắp: khoá phải mở được bằng tay từ bên trong mà không cần điện, không cần mạng, để khi cháy hay mất điện người trong nhà vẫn ra được. Khoá phải có cách mở dự phòng từ bên ngoài như chìa cơ cho người thân tin cậy. Không nên cho phép mở cửa chỉ bằng một câu nói với loa, vì người đứng ngoài cửa sổ nói câu đó thì loa cũng làm theo.
Với chuông cửa có camera, người dùng thấy ai đang đứng ngoài trước khi quyết định mở. Camera chỉ nên quay khu vực cửa nhà mình, tránh quay sang nhà hàng xóm hay lối đi chung. Phần camera trong nhà và chuyện giám sát người già được bàn kỹ ở chuyên mục an toàn của trang, ở đây chỉ dừng ở cửa ra vào.
Lắp đặt từng bước cho gia đình không rành kỹ thuật
Phần lớn thiết bị dưới đây tự lắp được trong một buổi chiều, trừ công tắc tường và khoá cửa nên nhờ thợ. Trình tự gợi ý:
- Kiểm tra mạng không dây phủ tới phòng người dùng. Sóng yếu ở phòng trong cùng là nguyên nhân phổ biến nhất khiến thiết bị lúc chạy lúc không.
- Chọn một ứng dụng điều khiển chính và cài trên điện thoại của người dùng lẫn một người thân. Tài khoản chủ nên đứng tên người dùng nếu họ muốn và tự quản được.
- Lắp thiết bị cho việc ưu tiên số một, thường là đèn phòng ngủ. Dùng thử vài ngày.
- Đặt tên thiết bị theo cách người dùng tự gọi, ngắn, khác âm nhau.
- Thử điều khiển bằng mọi cách người dùng làm được: giọng nói, chạm điện thoại, công tắc tay. Ghi lại cách nào hay trục trặc.
- Tạo một hai lệnh gộp cho chuỗi việc hay làm, ví dụ lệnh "đi ngủ" tắt đèn lớn, bật đèn ngủ, tắt tivi.
- Viết một trang hướng dẫn ngắn dán gần giường: tên các thiết bị, câu lệnh, cách làm khi lệnh không ăn.
Thiết bị nào hai tuần mà người dùng không dùng tới thì gỡ bớt. Nhà thông minh có quá nhiều thứ cũng khó dùng như nhà không có gì.
Đặt tên thiết bị và gọi lệnh bằng tiếng Việt
Loa và trợ lý giọng nói hiểu tiếng Việt ở mức khác nhau tuỳ hãng và tuỳ phiên bản; có loại chỉ nhận lệnh nhà thông minh bằng tiếng Anh. Đây là điều phải kiểm đầu tiên, trên chính thiết bị định mua, vì người lớn tuổi khó học lệnh bằng ngôn ngữ khác hơn người trẻ. Nếu loa chưa hiểu tiếng Việt, điều khiển bằng chạm trên điện thoại với biểu tượng to vẫn là lựa chọn tốt.
Cách đặt tên quyết định máy nghe đúng hay sai. Tên nên ngắn, hai đến ba tiếng, và mỗi thiết bị một âm đầu khác nhau. "Đèn ngủ" và "đèn nhỏ" dễ bị nhầm với nhau; "đèn ngủ" và "đèn trần" thì khó nhầm hơn. Tránh dùng tên có số như "quạt 1", "quạt 2", vì máy hay nghe lẫn. Nhóm thiết bị theo phòng, để người dùng chỉ cần nói "tắt đèn phòng khách" thay vì gọi từng bóng.
Người có giọng địa phương đậm nên tự đặt tên và tự thử ngay khi cài, để chọn từ mà máy nghe đúng với giọng mình. Nếu từ nào hay bị nghe sai, đổi tên thiết bị thay vì bắt người dùng đổi cách nói. Ghi lại các tên đã chọn trên tờ hướng dẫn cạnh giường, vì sau vài tuần ai trong nhà cũng quên mình đã đặt tên gì.
Khi mất mạng, mất điện hay thiết bị đứng
Nhà thông minh chỉ thông minh khi điện và mạng ổn. Người phụ thuộc vào nó cần phương án dự phòng cho những lúc không ổn:
- Giữ công tắc tay hoạt động: mọi đèn, quạt đều phải còn bật tắt bằng tay được. Nếu người dùng không với tới công tắc, đặt thêm một công tắc không dây dùng pin trong tầm tay.
- Đèn ngủ dùng pin: một đèn nhỏ cảm biến chuyển động hoặc đèn tích điện cạnh giường, sáng cả khi mất điện.
- Cục phát mạng có nguồn dự phòng: nếu khu vực hay cúp điện, một bộ lưu điện nhỏ cho cục phát mạng giúp điện thoại vẫn nhắn được cho người thân.
- Biết cách khởi động lại thiết bị: ghi trên tờ hướng dẫn cách rút điện, cắm lại từng thiết bị khi nó không nghe lệnh.
- Không để việc quan trọng phụ thuộc hoàn toàn vào mạng: gọi người giúp, mở cửa thoát hiểm, tắt bếp đều phải có cách làm không cần mạng.
- Một người thân biết quản trị: cấp quyền cho một người tin cậy để sửa từ xa khi có trục trặc, với sự đồng ý của người dùng.
Phương án dự phòng nên được thử thật một lần: tắt cục phát mạng, xem người dùng còn làm được những việc nào và còn gọi được ai.
Quyền tự quyết và an toàn điện trong nhà
Nhà thông minh có thể giúp người dùng tự chủ hơn, nhưng cũng có thể biến thành công cụ để người khác kiểm soát họ: tắt đèn lúc chín giờ vì "đến giờ ngủ", theo dõi họ bật tivi lúc nào. Cách cài đặt nên để người dùng là người quyết định chính. Người thân có quyền quản trị để hỗ trợ kỹ thuật, không để điều khiển thay khi người dùng không muốn. Nhật ký hoạt động của thiết bị cũng là thông tin riêng tư, chỉ xem khi người dùng đồng ý.
Về điện, những việc đụng tới dây trong tường, cầu dao, ổ cắm âm tường nên do thợ điện có kinh nghiệm làm. Ổ cắm thông minh và bộ chia điện phải chịu được công suất thiết bị cắm vào; nhiều ổ chồng lên nhau trên một ổ tường là nguồn cháy hay gặp. Dây điện kéo ngang sàn là chướng ngại cho xe lăn và nguy cơ vấp ngã, nên đi dây sát chân tường hoặc trong nẹp.
Nếu người dùng có thiết bị y tế cắm điện như máy tạo oxy hay đệm hơi chống loét, không cắm các thiết bị đó qua ổ cắm thông minh: một lệnh nhầm hay một lỗi phần mềm có thể làm ngắt điện. Thiết bị y tế cắm thẳng vào ổ riêng, có nguồn dự phòng theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thuê có lắp nhà thông minh được không?
Được, nếu chọn thiết bị không cần khoan đục: bóng đèn thông minh, ổ cắm thông minh, bộ phát hồng ngoại, công tắc không dây dán tường. Khi chuyển nhà chỉ việc tháo ra mang theo. Thay công tắc tường hay khoá cửa thì nên hỏi chủ nhà trước.
Có cần loa thông minh không, hay chỉ dùng điện thoại là đủ?
Điện thoại là đủ để bắt đầu. Loa hữu ích khi người dùng không cầm được điện thoại hoặc hay để máy xa, vì người dùng nói từ chỗ nào trong phòng loa cũng nghe được. Kiểm trước loa có hiểu lệnh tiếng Việt cho thiết bị nhà thông minh hay không.
Thiết bị nhà thông minh có bị người lạ điều khiển không?
Có rủi ro nếu dùng mật khẩu yếu, không cập nhật phần mềm hoặc mua thiết bị không rõ nguồn gốc. Đặt mật khẩu mạnh cho mạng không dây và tài khoản ứng dụng, bật xác thực hai lớp, cập nhật thiết bị định kỳ, và gỡ quyền của người không còn cần truy cập.
Người hay quên có dùng được nhà thông minh không?
Dùng được nếu giữ thật đơn giản: ít thiết bị, lệnh gộp theo giờ như tự bật đèn hành lang ban đêm, và công tắc tay vẫn hoạt động. Không nên thêm quá nhiều lệnh giọng nói phải nhớ, vì dễ gây rối và lo lắng.
Mất điện thì khoá cửa điện tử có tự mở không?
Tuỳ loại. Nhiều khoá chạy bằng pin riêng và vẫn khoá khi mất điện lưới; có loại cho mở cơ từ bên trong. Trước khi lắp, hỏi rõ cách mở khi hết pin, khi mất mạng, và chắc chắn bên trong luôn mở được bằng tay để thoát hiểm.
Làm sao biết thiết bị nào hợp với người dùng trước khi mua nhiều?
Mua một thiết bị cho việc ưu tiên nhất, dùng thử hai tuần trong sinh hoạt thật, ghi lại những lần trục trặc. Nếu ổn mới mua tiếp cùng hệ. Hỏi người dùng cảm thấy thế nào, không chỉ hỏi người chăm sóc thấy tiện hay không.