Điện thoại dẫn đường bằng giọng nói giúp người khiếm thị biết mình đang ở đâu, còn bao xa tới nơi cần đến và rẽ hướng nào, nhưng nó không thay được gậy trắng và kỹ năng định hướng di chuyển. GPS cho biết vị trí sai lệch vài mét tới vài chục mét, không biết vỉa hè có xe máy dựng chắn, không thấy ổ gà hay nắp cống mở. Người khiếm thị đi lại an toàn là người dùng điện thoại để biết hướng, dùng gậy và tai để biết đường dưới chân.
Bài này dành cho người khiếm thị đã có kỹ năng đi gậy cơ bản và muốn dùng điện thoại để đi những tuyến đường quen một mình, tự tin hơn khi tới chỗ mới; và cho người thân muốn hiểu công cụ để hỗ trợ đúng cách. Với người mới mất thị lực chưa học đi gậy, bước đầu tiên là học định hướng di chuyển với người hướng dẫn có chuyên môn, qua hội người mù hoặc các tổ chức hỗ trợ.
Điện thoại làm được gì và không làm được gì khi đi đường
Ứng dụng bản đồ phổ biến có chế độ đi bộ với chỉ dẫn bằng giọng nói: "Đi thẳng 200 mét, rẽ phải vào đường..." Kết hợp với trình đọc màn hình, người khiếm thị có thể nhập điểm đến bằng giọng, nghe tóm tắt tuyến đường và nhận nhắc nhở khi gần tới chỗ rẽ. Một số ứng dụng chuyên cho người khiếm thị còn đọc ra tên các giao lộ, cửa hàng, điểm mốc xung quanh khi đi qua, hoặc phát âm thanh định hướng về phía điểm đến.
Những gì điện thoại không làm được thì quan trọng không kém. GPS trong đô thị dày nhà cao tầng, trong hẻm hẹp hay dưới mái che thường lệch, có lúc báo người dùng đang ở bên kia đường. Bản đồ không biết vỉa hè bị lấn chiếm, công trình đang đào, xe máy đậu chắn, cây đổ sau mưa. Chỉ dẫn "rẽ phải" không cho biết lối rẽ là hẻm rộng hay một khe nhỏ giữa hai nhà. Và điện thoại không thấy xe cộ: nó không bao giờ nên là căn cứ để quyết định qua đường.
Vì vậy, hãy coi điện thoại là người chỉ đường đứng xa, biết hướng đi chung nhưng không nhìn thấy dưới chân bạn. Gậy trắng, chó dẫn đường nếu có, thính giác và trí nhớ về tuyến đường mới là người đi cùng.
Chuẩn bị điện thoại trước khi ra đường
Đi ngoài đường không phải lúc để vừa đi vừa mò cài đặt. Làm các bước dưới đây ở nhà một lần, rồi kiểm lại mỗi khi ứng dụng cập nhật.
- Chọn một ứng dụng bản đồ chính và học kỹ nó với trình đọc màn hình: nhập điểm đến bằng giọng, nghe danh sách chỉ dẫn, bắt đầu và dừng dẫn đường.
- Bật chỉ dẫn giọng nói cho chế độ đi bộ, chỉnh âm lượng chỉ dẫn to hơn âm lượng trình đọc màn hình nếu ứng dụng cho phép.
- Lưu sẵn các địa điểm hay đi: nhà, chợ, trạm xe buýt, nhà người thân, cơ sở khám bệnh. Đặt tên ngắn, dễ nói.
- Bật tính năng chia sẻ vị trí với một hai người tin cậy, có sự đồng ý của người khiếm thị, để họ biết bạn đang ở đâu nếu cần giúp.
- Sạc đầy pin, mang theo pin dự phòng nhỏ. Dẫn đường bằng GPS kèm trình đọc màn hình tiêu tốn pin nhanh.
- Chọn tai nghe không bịt kín tai: tai nghe dẫn truyền xương hoặc chỉ đeo một bên tai, để vẫn nghe được tiếng xe, tiếng người.
- Đặt điện thoại trong túi đeo chéo hoặc dây đeo cổ, không cầm tay khi đang dùng gậy, để hai tay luôn sẵn sàng và giảm nguy cơ bị giật.
Với tai nghe, nguyên tắc là âm thanh môi trường quan trọng hơn chỉ dẫn. Nếu phải chọn giữa nghe rõ chỉ dẫn và nghe rõ tiếng xe, hãy chọn tiếng xe; có thể dừng lại ở nơi an toàn để nghe chỉ dẫn.
Sai số GPS trong những tình huống thường gặp
Bảng dưới đây mô tả mức tin cậy tương đối của dẫn đường bằng điện thoại theo môi trường, dựa trên nguyên lý hoạt động của GPS. Mức sai lệch thực tế tuỳ máy, thời tiết và tín hiệu.
| Môi trường | Mức tin cậy | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Đường lớn, thoáng, ít nhà cao | Khá tốt, lệch ít | Dùng chỉ dẫn để biết khoảng cách và chỗ rẽ |
| Phố có nhà cao tầng hai bên | Hay lệch, có thể nhảy sang bên kia đường | Dựa thêm vào điểm mốc âm thanh, đếm ngã rẽ |
| Hẻm nhỏ, chợ có mái che | Kém, vị trí trôi | Đi theo trí nhớ tuyến đường, hỏi người xung quanh |
| Trong toà nhà, trung tâm thương mại, bệnh viện | Gần như không dùng được để định hướng chi tiết | Nhờ bảo vệ, nhân viên hướng dẫn |
| Khu vực mới xây, đường mới mở | Bản đồ có thể chưa cập nhật | Đi cùng người quen lần đầu |
Điều này giải thích vì sao người khiếm thị hay được khuyên "đi tuyến quen trước, tuyến mới sau". Trên tuyến quen, người dùng đã biết điểm mốc thật như tiệm có mùi bánh mì, tiếng máy lạnh của ngân hàng, chỗ vỉa hè có gờ, nên dù GPS lệch vẫn tự điều chỉnh được.
Học một tuyến đường mới theo cách người khiếm thị hay làm
Khảo sát trước bằng bản đồ. Ở nhà, dùng ứng dụng bản đồ nghe trước tuyến đường: bao nhiêu ngã rẽ, rẽ trái hay phải, đi qua những giao lộ nào. Một số ứng dụng cho phép "đi thử" ảo, đọc tên các điểm trên đường. Ghi nhớ tuyến thành một câu ngắn, ví dụ "ra hẻm rẽ phải, qua hai ngã tư, chợ ở bên trái".
Đi lần đầu cùng người hỗ trợ. Người hỗ trợ đi cạnh hoặc đi sau, không dắt tay trừ khi được nhờ. Người khiếm thị tự dẫn, người hỗ trợ chỉ nói khi có nguy hiểm hoặc được hỏi. Cùng nhau tìm điểm mốc sờ, nghe, ngửi được dọc đường.
Đánh dấu điểm mốc trong điện thoại. Tại những chỗ quan trọng như lối vào chợ, trạm xe buýt, có thể lưu vị trí và ghi âm một lời nhắc ngắn bằng giọng mình, ví dụ "cửa chợ, bậc thềm cao, lối vào bên phải quầy rau".
Đi lại vài lần trước khi đi một mình. Lần hai, lần ba người hỗ trợ lùi xa dần. Khi người khiếm thị đi được trọn tuyến mà không cần nhắc, lúc đó mới đi một mình.
Chặng cuối vài chục mét: tìm đúng cửa khi đã tới gần
Người khiếm thị hay kể rằng phần khó nhất của một chuyến đi không phải là đi tới đúng con phố, mà là tìm đúng cửa khi đã tới nơi. Ứng dụng bản đồ báo "Bạn đã đến nơi" khi còn cách điểm đến vài chục mét, đúng lúc người dùng cần chính xác nhất thì GPS lại kém chính xác nhất. Cửa hàng có thể nằm lùi vào trong, lối vào bệnh viện có thể ở mặt đường khác, cửa nhà người quen có thể nằm sâu trong hẻm.
Vài cách giúp vượt qua chặng cuối. Trước khi đi, hỏi người ở điểm đến mô tả lối vào bằng điểm mốc không cần nhìn: "cửa cạnh tiệm sửa xe, có ba bậc thềm, có mái tôn kêu khi mưa". Khi tới gần, có thể dùng AI mô tả cảnh qua máy ảnh để hỏi "phía trước có cửa ra vào nào không, cửa nằm bên trái hay bên phải", nhưng nhớ đó chỉ là ước lượng từ một khung hình.
Cách nhanh nhất vẫn là hỏi người xung quanh hoặc gọi điện để người ở điểm đến ra đón. Đây không phải là thất bại của sự tự lập; người nhìn được cũng hỏi đường khi tới nơi lạ. Với nơi thường xuyên tới, lần đầu tìm được cửa thì lưu vị trí chính xác và ghi âm mô tả, lần sau sẽ nhanh hơn nhiều.
Qua đường và những tình huống nguy hiểm
Đây là phần không có công nghệ nào thay được kỹ năng và sự thận trọng. Các nguyên tắc dưới đây là nhắc lại những điều người hướng dẫn định hướng di chuyển thường dạy.
- Không dùng chỉ dẫn của điện thoại hay AI mô tả ảnh để quyết định thời điểm qua đường.
- Ưu tiên qua đường ở nơi có vạch kẻ, có đèn tín hiệu, càng tốt nếu đèn có âm thanh báo hiệu dành cho người khiếm thị.
- Nghe kỹ dòng xe trước khi đi, giơ gậy cao hơn bình thường để người lái xe nhận ra. Khi không chắc, nhờ người đi đường dẫn qua.
- Tạm dừng chỉ dẫn giọng nói khi đang qua đường hoặc đi qua đoạn ồn, để dành toàn bộ thính giác cho xe cộ.
- Mưa lớn, ngập nước, ban đêm mất điện là lúc nên hoãn chuyến đi một mình nếu có thể.
- Khi bị lạc, đứng sát vào tường hoặc vào chỗ an toàn, dùng điện thoại xác định vị trí và gọi người thân, hoặc nhờ người xung quanh. Đừng vừa đi vừa thử tìm đường khi chưa biết mình đang ở đâu.
Gặp tai nạn, bị ngã hay bị thương trên đường, gọi 115 để được cấp cứu; gặp kẻ gian hoặc cần công an hỗ trợ, gọi 113. Điện thoại nên được cài thẻ thông tin khẩn cấp trên màn hình khoá, ghi tên người liên hệ, để người giúp đỡ biết gọi ai.
Người thân hỗ trợ thế nào mà không lấy mất sự tự lập
Nhiều gia đình lo lắng nên không muốn người khiếm thị ra đường một mình, hoặc theo dõi vị trí liên tục. Lo lắng là có lý, nhưng giữ người khiếm thị trong nhà lâu dài làm họ mất kỹ năng, mất kết nối xã hội và mất tự tin. Cách hỗ trợ tốt hơn là giúp họ chuẩn bị kỹ: học đi gậy bài bản, tập tuyến đường cùng nhau, cài đặt điện thoại đúng, rồi tin vào họ.
Chia sẻ vị trí là công cụ an toàn hữu ích, nhưng chỉ nên bật khi người khiếm thị đồng ý và biết rõ ai đang xem. Không cài phần mềm theo dõi lén. Có thể thoả thuận chia sẻ vị trí chỉ trong những chuyến đi xa hoặc tuyến mới, còn tuyến quen thì không cần.
Khi dẫn người khiếm thị đi, cách đúng là để họ nắm nhẹ phía trên khuỷu tay mình và đi lùi sau nửa bước, không nắm tay họ kéo đi. Báo trước bậc thềm, chỗ hẹp, chỗ đổi mặt đường bằng lời ngắn gọn. Những điều nhỏ này giúp người khiếm thị giữ được nhịp đi và cảm giác chủ động.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng bản đồ thông thường có dùng được cho người mù không?
Phần lớn ứng dụng bản đồ phổ biến dùng được với trình đọc màn hình và có chỉ dẫn giọng nói cho chế độ đi bộ. Mức độ thuận tiện khác nhau theo bản cập nhật. Ứng dụng chuyên cho người khiếm thị thường đọc thêm điểm mốc xung quanh. Thử ở nhà và trên tuyến quen trước khi dùng ở nơi lạ.
Có thiết bị nào phát hiện vật cản thay gậy trắng không?
Có những loại gậy điện tử và thiết bị đeo dùng cảm biến để rung khi gặp vật cản phía trước hoặc ngang đầu. Chúng có thể bổ sung cho gậy trắng, nhưng không thay được việc dò mặt đường dưới chân. Nên thử thiết bị cùng người hướng dẫn định hướng di chuyển trước khi quyết định mua.
Nên dùng tai nghe loại nào khi đi đường?
Loại không bịt kín tai: tai nghe dẫn truyền xương đặt cạnh tai, hoặc tai nghe chỉ đeo một bên. Tránh tai nghe chống ồn chủ động khi đi đường. Mục đích là nghe được chỉ dẫn mà vẫn nghe rõ xe cộ, tiếng người và âm thanh môi trường.
Đi xe buýt một mình thì điện thoại giúp được gì?
Ứng dụng bản đồ và ứng dụng xe buýt có thể cho biết tuyến, trạm và thời gian xe tới dự kiến. Khi lên xe, nói với tài xế hoặc phụ xe điểm cần xuống và nhờ báo. Điện thoại giúp theo dõi mình đã đi qua bao nhiêu trạm, nhưng vẫn nên nhờ người trên xe xác nhận.
Người già nhìn kém mới bắt đầu đi gậy có nên dùng điện thoại dẫn đường ngay?
Nên học kỹ năng đi gậy và các tuyến quen trước. Khi người dùng đã đi vững và quen trình đọc màn hình hoặc phóng to, mới thêm điện thoại dẫn đường. Học quá nhiều thứ cùng lúc dễ gây rối và mất tập trung ngoài đường.
Chia sẻ vị trí liên tục có làm mất quyền riêng tư không?
Có thể, nếu bật thường xuyên mà người khiếm thị không thật sự muốn. Chính họ quyết định chia sẻ với ai, khi nào, và biết cách tắt. Một thoả thuận rõ ràng giữa người khiếm thị và gia đình giúp cân bằng giữa an toàn và sự riêng tư.