Chặn cuộc gọi lạ và tin nhắn rác giúp ông bà bớt phải nghe những cuộc gọi lừa, nhưng không chặn được tất cả. Kẻ lừa đổi số liên tục, nên cài đặt chặn chỉ là lớp bảo vệ đầu tiên; lớp quan trọng nhất vẫn là thói quen không làm theo bất kỳ yêu cầu tiền bạc nào từ người lạ.
Bài này dành cho con cháu ngồi cài đặt cùng ông bà, hoặc ông bà tự làm nếu đã quen dùng điện thoại. Các tính năng được viết theo loại, vì tên gọi và vị trí khác nhau giữa các dòng máy, hệ điều hành và phiên bản; khi làm, hãy kiểm tra trên máy cụ thể của ông bà. Phần cuối nói về giới hạn của việc chặn, để cả nhà không yên tâm quá mức.
Chặn cuộc gọi giúp được gì và không giúp được gì
Một điện thoại được cài đặt tốt sẽ lọc được phần lớn các cuộc gọi quảng cáo, chào mời, và một phần cuộc gọi lừa đảo từ những số đã bị nhiều người báo cáo. Ông bà bớt bị làm phiền giữa trưa, bớt căng thẳng mỗi khi chuông reo, và có ít cơ hội hơn để rơi vào một cuộc gọi lừa.
Nhưng chặn không bao giờ hoàn hảo. Kẻ lừa dùng số mới liên tục, có khi dùng sim mới mua, có khi gọi qua ứng dụng nhắn tin, có khi giả số hiển thị. Một số mới chưa ai báo cáo sẽ lọt qua mọi bộ lọc. Ngoài ra, những cuộc gọi lừa nguy hiểm nhất, như giả con cháu, thường đến từ số chưa từng gọi bao giờ.
Chặn quá tay cũng có hại. Nếu chặn hết mọi số không có trong danh bạ, ông bà có thể lỡ cuộc gọi của bác sĩ, bệnh viện báo lịch khám, người giao hàng, hàng xóm mượn máy gọi khi có chuyện. Vì vậy cần chọn mức chặn vừa với cuộc sống của từng người.
Cách nghĩ đúng: cài đặt chặn làm giảm số lần ông bà phải đối mặt với kẻ lừa, còn quy tắc “khoan đã, cúp máy, gọi lại” xử lý những cuộc gọi vẫn lọt qua.
Các lớp chặn có thể dùng
Mỗi lớp có ưu và nhược điểm riêng. Thường nên kết hợp hai ba lớp thay vì chỉ dùng một. Tên tính năng dưới đây là tên gọi chung; trên máy cụ thể có thể khác.
| Lớp chặn | Làm được gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chặn từng số | Không nhận cuộc gọi, tin nhắn từ số đã gọi lừa | Kẻ lừa đổi số; vẫn nên chặn để tránh bị gọi lại cùng số |
| Lọc cuộc gọi rác có sẵn trong máy | Cảnh báo hoặc chặn số bị nhiều người báo cáo | Cần bật trong cài đặt ứng dụng điện thoại; không lọc được số mới |
| Im lặng cuộc gọi từ số không có trong danh bạ | Số lạ không đổ chuông, chuyển vào danh sách cuộc gọi nhỡ | Có thể lỡ cuộc gọi quan trọng; phải lưu đủ danh bạ |
| Dịch vụ chặn của nhà mạng | Nhà mạng lọc cuộc gọi, tin nhắn rác theo dữ liệu của họ | Hỏi nhà mạng về dịch vụ hiện có và điều kiện sử dụng |
| Ứng dụng nhận diện cuộc gọi | Hiện tên, cảnh báo số bị báo cáo là lừa đảo | Một số ứng dụng đòi đọc danh bạ; cân nhắc quyền riêng tư, chọn ứng dụng từ kho chính thức |
Với đa số ông bà, kết hợp lọc cuộc gọi rác có sẵn trong máy, chặn từng số khi gặp, và lưu đầy đủ danh bạ là đủ dùng. Im lặng số lạ phù hợp với người ít khi nhận cuộc gọi quan trọng từ số mới.
Cài đặt cùng ông bà: thứ tự nên làm
Một buổi ngồi cùng ông bà khoảng nửa tiếng là làm xong. Nên giải thích từng bước, để ông bà biết máy mình đang được cài gì, và tự làm được việc chặn số khi cần.
- Lưu đầy đủ danh bạ trước. Con cháu, họ hàng, hàng xóm thân, bác sĩ hay phòng khám, tổ trưởng dân phố, ngân hàng. Đặt tên dễ đọc, thêm ảnh cho người thân. Danh bạ đầy đủ là nền cho mọi bước sau.
- Bật lọc cuộc gọi rác có sẵn. Vào ứng dụng điện thoại, tìm phần cài đặt liên quan đến cuộc gọi rác, nhận diện người gọi, chặn và lọc, bật lên.
- Dạy ông bà chặn một số. Mở danh sách cuộc gọi gần đây, chọn số lạ, chọn chặn. Cho ông bà tự làm thử một hai lần.
- Cân nhắc im lặng số lạ. Nếu ông bà đồng ý và ít nhận cuộc gọi mới quan trọng, bật tính năng im lặng cuộc gọi không xác định. Dặn ông bà xem danh sách cuộc gọi nhỡ mỗi ngày.
- Tắt hiển thị nội dung tin nhắn trên màn hình khoá nếu cần. Giúp người lạ cầm máy không đọc được mã OTP.
- Hỏi nhà mạng về dịch vụ chặn. Con cháu có thể gọi tổng đài nhà mạng hoặc ra cửa hàng hỏi dịch vụ chặn cuộc gọi, tin nhắn rác hiện có.
Sau khi cài, nên thử gọi từ một số lạ của người nhà để ông bà thấy máy phản ứng thế nào. Ông bà hiểu được thì sẽ không hoảng khi thấy cuộc gọi bị chặn hay bị im lặng.
Im lặng số lạ: hợp với ai, không hợp với ai
Hợp với ông bà ít ra ngoài, ít giao dịch. Người chủ yếu gọi cho con cháu, bạn bè quen, hiếm khi nhận cuộc gọi từ số mới. Im lặng số lạ giúp họ yên tĩnh, gần như không bỏ lỡ gì quan trọng.
Hợp với người từng bị lừa hoặc bị gọi quấy rối nhiều. Khi số cuộc gọi lạ trong ngày nhiều đến mức gây căng thẳng, im lặng là cách giảm tải nhanh nhất.
Không hợp với người đang chờ kết quả khám, lịch mổ, lịch hẹn. Bệnh viện, phòng khám có thể gọi từ số tổng đài chưa lưu. Trong giai đoạn này nên tạm tắt im lặng, hoặc lưu sẵn số nơi khám.
Không hợp với người hay mua hàng giao tận nhà. Người giao hàng gọi từ số cá nhân. Nếu bị im lặng, ông bà có thể lỡ hàng. Cách giải quyết là con cháu báo trước khi đặt hàng.
Không hợp với người sống một mình cần hàng xóm gọi khi có việc. Hàng xóm có thể gọi từ số mới. Lưu số những người hàng xóm thân trước khi bật.
Ông bà dùng điện thoại phổ thông hoặc điện thoại bàn
Không phải ông bà nào cũng dùng điện thoại thông minh. Nhiều người lớn tuổi vẫn quen chiếc máy bàn phím nhỏ gọn, pin lâu, hoặc chiếc điện thoại bàn trong nhà. Những máy này ít tính năng lọc hơn, nhưng vẫn có cách giảm cuộc gọi lừa.
Với điện thoại phổ thông, phần lớn máy có danh sách chặn số trong phần cài đặt cuộc gọi; con cháu có thể thêm các số đã gọi lừa vào đó. Một số máy cho phép chỉ nhận cuộc gọi từ danh bạ. Dịch vụ chặn cuộc gọi, tin nhắn rác của nhà mạng hoạt động ở phía nhà mạng nên dùng được cho cả máy phổ thông; con cháu nên hỏi nhà mạng về dịch vụ hiện có.
Máy phổ thông có một ưu điểm: khó bị cài ứng dụng lạ, nên chiêu chiếm quyền điện thoại gần như không áp dụng được. Điểm yếu là tin nhắn có đường link vẫn có thể được mở trên một số máy có trình duyệt đơn giản, và cuộc gọi lừa bằng lời nói vẫn đến bình thường.
Với điện thoại bàn, nên dùng máy có màn hình hiển thị số gọi đến, dán danh sách số người thân ngay cạnh máy để ông bà đối chiếu. Điện thoại bàn hay bị gọi giả cơ quan, giả điện lực vì kẻ lừa biết người nghe thường là người lớn tuổi ở nhà. Quy tắc với điện thoại bàn cũng giống điện thoại di động: ai đòi tiền, đòi số tài khoản thì cúp máy và gọi lại cho con cháu.
Tin nhắn rác và tin nhắn mạo danh tên ngân hàng
Tin nhắn lừa thường khó nhận ra hơn cuộc gọi vì không có giọng nói để nghi ngờ. Kẻ lừa gửi tin báo tài khoản bị khoá, điểm thưởng sắp hết hạn, đơn hàng bị giữ, kèm một đường link. Đã có những trường hợp tin nhắn lừa hiện tên giống hệt tên ngân hàng, nhà mạng, nằm chung luồng với tin nhắn thật trước đó, khiến người nhận tưởng là thật.
Vì vậy quy tắc cho ông bà là: tin nhắn có đường link thì không bấm, dù hiện tên ai. Muốn kiểm tra, tự mở ứng dụng ngân hàng hoặc gọi tổng đài in trên thẻ. Tin nhắn thật báo mã OTP thường kèm lời dặn không cung cấp mã cho ai; nếu có người đang hỏi mã thì đó là dấu hiệu lừa.
Có thể bật bộ lọc tin nhắn rác trong ứng dụng tin nhắn của máy, để tin từ số lạ được tách sang mục riêng. Ông bà vẫn xem được khi cần, nhưng không bị lẫn với tin của người thân. Nếu ông bà nghi một tin nhắn, chụp màn hình gửi vào nhóm gia đình hỏi; con cháu cũng có thể hỏi một chatbot AI để có thêm ý kiến, nhớ che số tài khoản và thông tin cá nhân trước khi gửi.
Báo cáo số rác và giữ cho danh bạ luôn mới
Chặn chỉ bảo vệ máy của ông bà; báo cáo giúp nhà mạng và cơ quan chức năng chặn số đó cho nhiều người khác. Thêm vài thói quen giữ cho hệ thống chặn của ông bà hoạt động tốt theo thời gian.
- Khi chặn một số lừa, chọn thêm mục báo cáo là lừa đảo hay rác nếu máy có tuỳ chọn này.
- Hỏi nhà mạng về kênh tiếp nhận phản ánh cuộc gọi, tin nhắn rác hiện hành; các kênh này có thể thay đổi nên nên hỏi trực tiếp.
- Mỗi khi có người thân đổi số, cập nhật ngay vào danh bạ của ông bà, để cuộc gọi của họ không bị im lặng hay nhầm là số lạ.
- Vài tháng một lần, xem lại danh sách số đã chặn và danh bạ, xoá số không còn dùng.
- Nếu ông bà nhận cuộc gọi lừa từ một số quen bị mạo danh, báo ngay cho chủ số thật để họ cảnh báo người khác.
- Nhắc ông bà không gọi lại vào những số lạ gọi nhỡ một hồi chuông rồi tắt, vì một số trường hợp là chiêu dụ gọi lại số tính cước cao.
Chặn và lọc là việc của máy; nhận ra và dừng lại là việc của người. Hai việc này bổ sung cho nhau, không việc nào thay được việc kia.
Câu hỏi thường gặp
Bật im lặng số lạ có làm lỡ cuộc gọi cấp cứu không?
Im lặng số lạ chỉ ảnh hưởng cuộc gọi đến, không ảnh hưởng việc ông bà gọi đi số khẩn cấp như 115. Tuy nhiên, ông bà có thể lỡ cuộc gọi từ bệnh viện hay người lạ báo tin. Vì vậy cần lưu đủ danh bạ và xem danh sách cuộc gọi nhỡ mỗi ngày.
Có nên cài ứng dụng nhận diện cuộc gọi của bên thứ ba không?
Có thể, nhưng cân nhắc vì một số ứng dụng đòi quyền đọc danh bạ và tải lên máy chủ của họ. Chọn ứng dụng từ kho chính thức, đọc kỹ quyền xin cấp, và kiểm tra phiên bản hiện hành. Với nhiều người, tính năng lọc có sẵn trong máy đã đủ dùng.
Chặn số rồi mà kẻ lừa vẫn gọi bằng số khác thì làm sao?
Đây là chuyện thường gặp, vì kẻ lừa đổi số liên tục. Cứ tiếp tục chặn và báo cáo từng số, bật thêm lọc cuộc gọi rác. Quan trọng nhất là ông bà giữ quy tắc không làm theo yêu cầu tiền bạc của người lạ, bất kể họ gọi từ số nào.
Tin nhắn hiện đúng tên ngân hàng thì có phải ngân hàng gửi không?
Không chắc chắn. Đã có trường hợp tin nhắn lừa hiện tên giống ngân hàng. Tin nhắn nào có đường link, đòi đăng nhập hay đòi mã OTP thì không bấm, không làm theo. Muốn kiểm tra, mở ứng dụng ngân hàng chính thức hoặc gọi tổng đài in trên thẻ.
Ông bà không biết tự chặn số thì có cần học không?
Nên học vì việc này đơn giản và giúp ông bà chủ động. Con cháu chỉ cần hướng dẫn hai ba lần, viết các bước ra giấy với chữ to. Nếu ông bà thấy khó, có thể gửi số lạ vào nhóm gia đình để con cháu hướng dẫn qua cuộc gọi video.