AI mô tả ảnh và đọc chữ sai nhiều nhất ở chữ số nhỏ, chữ in mờ, vật bị che một phần, màu dưới ánh đèn và những câu hỏi mà ảnh không chứa câu trả lời. Điều nguy hiểm không phải là AI hay sai, mà là nó nói câu sai bằng đúng giọng tự tin như câu đúng. Người khiếm thị không có mắt để đối chiếu, nên cần một quy tắc rõ ràng: việc nào chấp nhận được nếu sai, việc nào bắt buộc kiểm chéo bằng nguồn thứ hai.
Bài này đưa ra thang ba mức rủi ro, những kiểu sai phổ biến cần biết để nhận ra, và cách kiểm chéo nhanh mà không mất sự tự lập. Đây là phần đi kèm với các bài hướng dẫn dùng AI mô tả ảnh và đọc chữ trên trang: biết dùng rồi thì cần biết lúc nào dừng lại.
Những kiểu sai hay gặp, kể cả ở công cụ tốt
Đọc nhầm chữ số giống nhau. Số 1 và 7, 3 và 8, 6 và 8, 0 và 8 dễ bị đọc lẫn khi chữ nhỏ, in phun mờ hoặc ảnh chụp nghiêng. Một chữ số sai trong ngày hết hạn, số tiền hay số tài khoản là đủ gây hậu quả.
Điền chữ không có thật. Khi ảnh mờ, mô hình AI có thể tạo ra một dòng chữ hợp lý thay vì nói không đọc được. Đây là hiện tượng thường được gọi là ảo giác của AI. Câu "Hạn sử dụng tháng ba năm sau" có thể hoàn toàn do máy suy ra từ kiểu bao bì thường thấy.
Nhầm vật vì giống hình dạng. Hộp thuốc và hộp kẹo, chai nước rửa chén và chai nước uống có màu tương tự, lọ muối và lọ đường: AI đoán theo hình dạng và bối cảnh, nên dễ nhầm những thứ trông giống nhau.
Sai màu dưới ánh đèn. Đèn vàng làm áo trắng thành kem, áo xanh dương thành xanh lá; ánh sáng yếu làm màu sẫm lẫn vào nhau. AI tả màu của ảnh, không phải màu thật của vật.
Đếm sai. Đếm số viên thuốc trong vỉ, số tờ tiền trong xấp, số bậc thang là việc AI làm kém, nhất là khi các vật chồng lên nhau.
Trả lời câu hỏi mà ảnh không có đáp án. Hỏi "Thực phẩm này còn ăn được không" khi ảnh không có ngày hết hạn, AI vẫn có thể trả lời. Hỏi "Người này có đáng tin không" khi chỉ thấy một khuôn mặt, câu trả lời là phỏng đoán hoàn toàn.
Thang ba mức rủi ro: tự quyết, kiểm lại hay phải hỏi người
Không phải việc nào cũng cần kiểm chéo, nếu không AI chẳng còn tiện. Bảng dưới đây là cách chia gợi ý; mỗi người có thể điều chỉnh theo hoàn cảnh.
| Mức | Ví dụ | Cách làm |
|---|---|---|
| Thấp: sai thì chỉ phiền | Màu áo mặc ở nhà, ảnh người thân gửi, tên bài hát trên vỏ đĩa, chữ trên tờ rơi quảng cáo | Tin AI, sai thì sửa sau |
| Trung bình: sai thì mất tiền nhỏ hoặc mất công | Hạn dùng thực phẩm, giấy báo tiền điện nước, tiền thối nhỏ, mua đúng loại hàng | Kiểm lại bằng cách thứ hai: chụp góc khác, công cụ khác, hoặc hỏi người bán |
| Cao: sai thì hại sức khoẻ, mất tiền lớn, ràng buộc pháp lý | Thuốc, hoá chất tẩy rửa, chuyển khoản, giấy cần ký, qua đường, thiết bị điện, gas | Không dựa vào AI để quyết định; nhờ người tin cậy, chuyên môn hoặc dùng cách đánh dấu cố định |
Điểm mấu chốt của thang này là việc thuộc mức cao không bao giờ được quyết định chỉ dựa trên lời mô tả của AI, dù AI đã đúng chín lần trước đó. Một lần sai với thuốc hay với số tiền lớn là đủ để mất nhiều hơn mọi tiện lợi.
Kiểm chéo nhanh cho việc mức trung bình
Với việc mức trung bình, có những cách kiểm chỉ mất thêm vài chục giây mà vẫn tự làm được, không cần chờ ai.
- Chụp lại ở một góc khác hoặc khoảng cách khác, hỏi lại cùng câu hỏi. Hai câu trả lời khớp nhau thì đáng tin hơn.
- Dùng hai công cụ khác nhau, ví dụ chế độ đọc chữ trên máy và chatbot đọc ảnh, so kết quả.
- Yêu cầu AI đọc nguyên văn từng ký tự của con số quan trọng, thay vì tóm tắt. Ví dụ "Đọc từng chữ số của dòng hạn sử dụng".
- Hỏi AI mức chắc chắn và vị trí: "Bạn đọc rõ dòng này không, nó nằm ở đâu trên bao bì". Câu trả lời ấp úng hoặc vị trí mơ hồ là dấu hiệu nên kiểm thêm.
- Đối chiếu với điều đã biết: nếu AI nói một hộp sữa hết hạn từ hai năm trước trong khi bạn mới mua hôm qua, gần như chắc chắn máy đọc sai.
- Khi hai lần cho kết quả khác nhau, chuyển việc đó lên mức cao và nhờ người.
Thói quen kiểm chéo nên được tập từ đầu, khi người dùng còn đang làm quen. Tập muộn, sau khi đã quen tin AI hoàn toàn, sẽ khó hơn nhiều.
Thuốc: chuyện không giao cho AI
Thuốc là ví dụ rõ nhất của việc mức cao. Hộp thuốc nhỏ, chữ nhỏ, nhiều loại có bao bì giống nhau, và hậu quả của việc uống nhầm có thể nghiêm trọng. Dù AI đọc được tên thuốc khá tốt trong điều kiện ánh sáng tốt, người khiếm thị không nên dùng nó làm cách chính để chọn thuốc mỗi ngày.
Cách an toàn hơn được nhiều người khiếm thị dùng là đánh dấu từ nguồn. Khi mua thuốc hoặc nhận thuốc theo đơn, nhờ dược sĩ hoặc người nhà đánh dấu từng hộp bằng ký hiệu sờ được: dây thun quấn một vòng, hai vòng, nút dán nổi, nhãn chữ nổi. Sau đó sắp thuốc vào hộp chia thuốc theo ngày và buổi, đúng theo đơn bác sĩ. Mỗi ngày, người dùng chỉ cần lấy đúng ngăn, không phải đọc hộp.
AI có thể dùng như một lớp kiểm phụ, ví dụ khi nghi ngờ một hộp bị để nhầm chỗ. Nhưng liều dùng, cách dùng, thuốc nào uống cùng thuốc nào luôn theo đơn bác sĩ và lời dặn của dược sĩ, không theo lời giải thích của chatbot. Không chụp đơn thuốc, kết quả khám gửi lên chatbot công cộng để hỏi ý nghĩa. Uống nhầm thuốc hoặc có dấu hiệu bất thường sau khi uống, gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay.
Hoá chất, điện, gas và những thứ trong nhà có thể gây nguy hiểm
Ngoài thuốc, trong nhà còn nhiều vật mà nhầm lẫn có thể gây hại. Với những thứ này, nguyên tắc là tổ chức nhà cửa sao cho không cần đọc.
- Hoá chất tẩy rửa, thuốc diệt côn trùng để ở một tủ riêng, xa khu bếp, không bao giờ đựng sang chai nước uống.
- Chai nước uống, chai dầu ăn, chai nước mắm dùng hình dạng khác hẳn chai hoá chất, hoặc đánh dấu bằng ký hiệu sờ được ngay khi mua.
- Bếp gas, ổ điện, bình nóng lạnh: nhờ người nhìn được kiểm định kỳ, không dựa vào AI để đọc trạng thái hay chẩn đoán hỏng hóc.
- Mùi gas, mùi khét, tiếng xì lạ là tín hiệu tin cậy hơn mọi ứng dụng. Gặp mùi gas, không bật tắt công tắc điện, mở cửa thoáng, ra ngoài và gọi người hỗ trợ; cháy thì gọi 114.
- Lắp thiết bị báo khói, báo gas có âm thanh to, để cảnh báo bằng tai thay vì phải nhìn.
Tổ chức nhà cửa để giảm nhu cầu đọc là cách tự lập bền vững nhất cho người khiếm thị, và có bài riêng trong danh mục này. AI chỉ nên lấp những khoảng trống mà cách tổ chức không giải quyết được.
Đặt sẵn hướng dẫn để AI bớt đoán
Nhiều chatbot cho phép lưu một đoạn hướng dẫn cố định áp dụng cho mọi cuộc trò chuyện. Người khiếm thị có thể dùng nó để buộc AI trả lời theo cách dễ kiểm hơn. Dưới đây là các ý nên đưa vào, viết lại bằng lời của bạn.
- "Người dùng là người khiếm thị và không thể tự kiểm ảnh. Khi không đọc rõ một chữ hoặc chữ số, nói rõ là không đọc được, không đoán."
- "Với số tiền, ngày tháng, số tài khoản, mã số: đọc nguyên văn từng ký tự, sau đó mới diễn giải."
- "Tách rõ hai phần: điều nhìn thấy trực tiếp trong ảnh và điều suy luận từ bối cảnh."
- "Nếu ảnh bị mờ, tối, cắt mất một phần, báo trước và gợi ý cách chụp lại."
- "Không đưa lời khuyên về liều thuốc, sức khoẻ hay tài chính; nhắc người dùng hỏi người có chuyên môn."
Hướng dẫn cố định không làm AI hết sai, nhưng giúp nó nói "không đọc được" thường hơn thay vì bịa, và giúp bạn nhận ra chỗ nào là suy luận. Kiểm lại hướng dẫn sau mỗi lần ứng dụng cập nhật lớn, vì cách mô hình làm theo hướng dẫn có thể thay đổi. Dù có hướng dẫn, thang rủi ro ở trên vẫn giữ nguyên: việc mức cao không quyết định chỉ bằng lời AI.
Người tin cậy: chọn ai, nhờ thế nào để vẫn tự chủ
Với việc mức cao, người khiếm thị cần một vài người tin cậy có thể nhờ nhanh: người thân, hàng xóm, bạn bè, nhân viên ở nơi quen. Một cuộc gọi video ngắn để người đó nhìn qua hộp thuốc, tờ giấy cần ký hay màn hình chuyển khoản thường chỉ mất một hai phút. Thoả thuận trước với họ khung giờ có thể gọi giúp việc nhờ vả tự nhiên hơn.
Nhờ người không có nghĩa là để họ quyết định thay. Người khiếm thị nên nói rõ mình cần họ xác nhận điều gì: "Đọc giúp số tiền và tên người nhận trên màn hình này", không phải "Xem giúp có ổn không". Câu hỏi cụ thể vừa giúp người được nhờ trả lời đúng, vừa giữ quyền quyết định ở người khiếm thị.
Cẩn thận với người lạ tự đề nghị giúp, nhất là với tiền và giấy tờ. Kẻ gian biết người nhìn kém phải nhờ người khác đọc, và có thể lợi dụng điều đó. Với các việc tiền bạc, ưu tiên người quen lâu năm hoặc nhân viên tại quầy giao dịch chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao AI đã đọc đúng nhiều lần mà vẫn phải kiểm?
Vì sai sót của AI không báo trước. Một ảnh hơi mờ, ánh sáng hơi khác, hay bao bì đổi mẫu là đủ để nó đọc sai một lần, và nó vẫn nói bằng giọng chắc chắn như mọi lần. Với việc có hậu quả lớn, một lần sai cũng quá nhiều.
Làm sao biết AI đang đoán hay đọc thật?
Khó biết chắc. Một số dấu hiệu là câu trả lời chung chung, không đọc nguyên văn được khi yêu cầu, hai lần hỏi cho hai kết quả khác nhau, hoặc nội dung mâu thuẫn với điều đã biết. Yêu cầu AI nói rõ phần nào không đọc được cũng giúp, dù không phải lúc nào nó cũng làm đúng.
Có ứng dụng AI nào không bao giờ sai không?
Không có. Mọi công cụ nhận dạng hình ảnh và chữ đều có tỷ lệ sai, khác nhau theo điều kiện chụp và loại vật. Thay vì tìm công cụ hoàn hảo, hãy xây thói quen kiểm chéo theo mức rủi ro.
Người khiếm thị sống một mình thì kiểm chéo việc mức cao với ai?
Có thể dùng cuộc gọi video với người thân ở xa, nhờ hàng xóm quen, nhờ dược sĩ hoặc nhân viên ngân hàng tại quầy. Một số ứng dụng kết nối với tình nguyện viên nhìn giúp qua video, nhưng không nên dùng với giấy tờ tài chính hay thông tin cá nhân. Tổ chức nhà cửa để giảm số việc cần đọc cũng giúp rất nhiều.
Có nên dạy người cao tuổi nhìn kém dùng AI không, khi nó hay sai?
Nên, vì AI giúp họ tự làm được nhiều việc mức thấp và trung bình, tăng sự tự lập. Điều quan trọng là dạy cùng lúc thang rủi ro và nguyên tắc không dùng AI cho thuốc, tiền lớn, giấy cần ký. Dạy từ đầu dễ hơn sửa thói quen về sau.