Quảng cáo và thông báo rối trên điện thoại người lớn tuổi thường đến từ ba nguồn: thông báo của ứng dụng đã cài, thông báo của trang web mà ông bà lỡ bấm "Cho phép", và ứng dụng rác có quyền hiện đè lên màn hình. Tắt đúng nguồn thì máy yên ngay; tắt mò từng cái hiện lên thì hôm sau lại có cái khác.
Với người lớn tuổi, thông báo rối không chỉ phiền. Một khung hình đỏ báo "máy nhiễm virus", một quảng cáo giả giao diện ngân hàng hay thông báo trúng thưởng là cửa ngõ của lừa đảo. Bài này hướng dẫn cách nhận ra nguồn gốc, dọn sạch, rồi giữ lại những thông báo thật sự cần như cuộc gọi, tin nhắn của người thân và lịch nhắc. Tên mục cài đặt khác nhau theo máy, bạn tìm bằng ô tìm kiếm trong Cài đặt.
Nhận ra nguồn gây rối trước khi tắt
Trước khi tắt bất cứ thứ gì, hãy quan sát vài lần xem thứ gây phiền xuất hiện như thế nào. Mỗi kiểu có một nguồn và một chỗ tắt khác nhau.
| Biểu hiện | Nguồn thường gặp | Chỗ xử lý |
|---|---|---|
| Thông báo trên thanh trạng thái, có tên một ứng dụng quen | Ứng dụng đã cài gửi khuyến mãi, tin tức | Cài đặt thông báo của ứng dụng đó |
| Thông báo có tên một trang web lạ, nội dung giật gân, báo trúng thưởng | Trang web đã được ông bà bấm cho phép gửi thông báo | Cài đặt thông báo trong trình duyệt |
| Quảng cáo toàn màn hình bật lên ngay cả khi đang ở màn hình chính | Ứng dụng rác có quyền hiện trên ứng dụng khác | Gỡ ứng dụng đó, thu hồi quyền hiện đè |
| Quảng cáo xen trong ứng dụng đang mở như trò chơi, đèn pin | Ứng dụng miễn phí sống bằng quảng cáo | Gỡ ứng dụng hoặc thay bằng tính năng có sẵn của máy |
| Sự kiện lạ hiện trong lịch, nhắc liên tục | Đăng ký lịch từ trang web lừa | Xoá tài khoản lịch được đăng ký trong cài đặt lịch |
Cách nhanh để biết thông báo đến từ đâu: chạm giữ vào thông báo đó trên thanh kéo xuống. Hầu hết máy sẽ hiện tên ứng dụng hoặc trang web gửi và nút đi tới phần cài đặt của nó. Nếu quảng cáo hiện toàn màn hình, mở danh sách ứng dụng gần đây ngay khi nó xuất hiện để xem ứng dụng nào đang đứng phía sau.
Tắt thông báo ứng dụng theo kiểu giữ lại thứ cần
Tắt hết thông báo là cách dễ nhất nhưng khiến ông bà lỡ tin nhắn con cháu. Trình tự dưới đây giữ lại đúng phần quan trọng.
- Mở phần Thông báo trong Cài đặt, xem danh sách ứng dụng gửi thông báo, nhiều máy xếp theo số thông báo gửi gần đây.
- Giữ nguyên thông báo cho: gọi điện, tin nhắn, ứng dụng nhắn tin quen dùng, đồng hồ báo thức, lịch nhắc thuốc và lịch khám, ứng dụng ngân hàng (để nhận biến động số dư).
- Với ứng dụng mua sắm, giao đồ ăn, tin tức, trò chơi: tắt hẳn thông báo hoặc chỉ giữ thông báo về đơn hàng nếu ứng dụng cho chọn từng loại.
- Trong ứng dụng nhắn tin, tắt thông báo của các nhóm đông người hay gửi quảng cáo, giữ thông báo cuộc trò chuyện với người thân.
- Tắt chấm đỏ báo số trên biểu tượng của những ứng dụng không quan trọng, vì nhiều người lớn tuổi thấy chấm đỏ là lo, bấm vào xem liên tục.
- Kiểm tra lại sau một ngày bằng cách hỏi ông bà: còn thứ gì hiện lên làm phiền không?
Một số ứng dụng ngân hàng, định danh điện tử gửi thông báo bảo mật quan trọng như cảnh báo đăng nhập trên máy khác. Không tắt thông báo của những ứng dụng này dù chúng thỉnh thoảng gửi cả khuyến mãi.
Thông báo từ trang web: thủ phạm hay bị bỏ qua
Rất nhiều người lớn tuổi gặp kiểu thông báo này: đang xem một trang tin, một khung nhỏ hỏi "Cho phép gửi thông báo?", hoặc trang ghi "Bấm Cho phép để xác nhận bạn không phải người máy". Ông bà bấm cho phép vì nghĩ phải làm vậy mới xem tiếp được. Từ đó, trang web ấy gửi thông báo liên tục, nội dung kiểu "máy của bạn bị nhiễm virus", "bạn vừa trúng thưởng", "nhận quà ngay", có khi bắt chước giao diện cảnh báo của hệ điều hành.
Những thông báo này không phải do máy nhiễm gì, mà do quyền đã được cấp. Cách xử lý là mở trình duyệt mà ông bà dùng, vào phần cài đặt trang web hoặc quyền trang web, mục thông báo, rồi chặn hoặc xoá các trang lạ trong danh sách được phép. Với người lớn tuổi hiếm khi cần thông báo từ trang web, có thể chọn luôn không cho trang nào hỏi quyền gửi thông báo. Nếu máy có nhiều trình duyệt, làm lần lượt từng cái.
Sau khi dọn, dặn ông bà một câu dễ nhớ: "Trang web hỏi cho phép thông báo thì bấm Chặn." Thêm một câu nữa: thông báo báo máy nhiễm virus và bảo cài ứng dụng để diệt thì đó là quảng cáo lừa, không bấm, không cài. Hai câu này ghi vào sổ tay hướng dẫn của ông bà.
Ứng dụng rác bật quảng cáo toàn màn hình
Dấu hiệu nhận biết. Quảng cáo xuất hiện cả khi ông bà không mở ứng dụng nào, khi vừa mở khoá màn hình, hoặc khi đang gọi điện. Máy nóng, hao pin bất thường. Thường đi kèm một ứng dụng mới cài gần đây mà ông bà không nhớ, kiểu ứng dụng dọn rác, tăng tốc, đèn pin, hình nền, hay trò chơi nhỏ.
Tìm ứng dụng nghi vấn. Mở danh sách ứng dụng đã cài, xếp theo ngày cài gần nhất. Xem mục quyền "hiện trên ứng dụng khác" hoặc tương tự trong phần quyền đặc biệt: ứng dụng nào không cần mà có quyền này đáng ngờ. Ứng dụng có biểu tượng trống, tên chung chung, hoặc không hiện ở màn hình chính càng đáng ngờ.
Gỡ bỏ và thu hồi quyền. Gỡ ứng dụng nghi vấn. Nếu không gỡ được vì ứng dụng có quyền quản trị thiết bị hoặc quyền trợ năng, tìm trong Cài đặt phần ứng dụng quản trị thiết bị và phần trợ năng, tắt quyền của nó trước rồi gỡ. Ứng dụng lạ có quyền trợ năng là dấu hiệu nguy hiểm, vì quyền này cho phép đọc và bấm thay người dùng.
Khi nào cần người có chuyên môn. Nếu sau khi gỡ vẫn còn quảng cáo, hoặc máy có ứng dụng ngân hàng và bạn nghi đã bị cài ứng dụng điều khiển từ xa, hãy ngắt mạng, liên hệ ngân hàng để khoá giao dịch và mang máy đến nơi sửa chữa tin cậy. Cách xử lý sự cố bảo mật chi tiết có ở trang AI Bảo Mật.
Lịch và tin nhắn rác: hai nguồn rối ít ai để ý
Sự kiện lạ trong lịch. Một kiểu quảng cáo lừa là dụ người dùng bấm vào nút đăng ký lịch trên trang web. Sau đó, ứng dụng lịch của máy hiện liên tục những sự kiện như "nhận quà", "máy cần bảo vệ", kèm nhắc nhở đổ chuông. Ông bà tưởng là thông báo của máy. Cách xử lý: vào cài đặt tài khoản của ứng dụng lịch, tìm mục lịch đã đăng ký hoặc tài khoản lịch lạ, xoá nó đi. Không bấm vào đường dẫn trong sự kiện.
Tin nhắn quảng cáo từ đầu số lạ. Ứng dụng tin nhắn mặc định thường có tính năng lọc tin rác và chặn người gửi. Bật bộ lọc, chặn các đầu số gửi quảng cáo liên tục. Với tin nhắn quảng cáo của nhà mạng, có thể soạn cú pháp từ chối theo hướng dẫn chính thức của nhà mạng; bạn tra trên trang của nhà mạng thay vì làm theo cú pháp lan truyền.
Nhóm nhắn tin bị thêm vào không xin phép. Người lớn tuổi hay bị thêm vào các nhóm bán hàng, nhóm "nhận quà" trên ứng dụng nhắn tin. Rời nhóm, chặn người thêm, và trong cài đặt quyền riêng tư của ứng dụng chọn chỉ người trong danh bạ mới được thêm vào nhóm, nếu ứng dụng có tuỳ chọn này.
Chế độ không làm phiền và tóm tắt thông báo
Ngoài việc tắt nguồn rác, bạn có thể dùng chế độ không làm phiền theo giờ để ông bà ngủ yên. Đặt lịch từ khoảng mười giờ tối đến sáu giờ sáng, rồi trong phần ngoại lệ cho phép cuộc gọi từ nhóm người thân hoặc mục ưa thích được đổ chuông. Thêm tuỳ chọn cho phép cuộc gọi lặp lại trong vài phút đổ chuông, để khi có việc gấp người thân gọi hai lần là được.
Một số máy có tính năng gom thông báo không gấp thành bản tóm tắt gửi vào một vài giờ cố định. Với người trẻ, tính năng này tiện; với người lớn tuổi, nó có khi gây khó hiểu vì thông báo "biến mất" rồi lại xuất hiện cùng lúc. Chỉ bật khi ông bà đã quen máy và hiểu cách hoạt động.
Cần cân nhắc với ông bà sống một mình: chế độ không làm phiền quá chặt có thể khiến người thân gọi không được trong tình huống cần. Luôn để ngoại lệ cho người thân, và thử bằng cách gọi vào máy ông bà trong giờ im lặng để chắc chuông vẫn reo.
Giữ máy sạch lâu dài và vai trò của AI
Dọn một lần mà không đổi thói quen thì vài tuần sau máy lại rối. Ba thói quen giữ máy sạch: ông bà không tự cài ứng dụng khi chưa hỏi con cháu; trang web hỏi quyền gì thì bấm chặn; thấy quảng cáo lạ thì chụp màn hình gửi vào nhóm gia đình thay vì bấm vào. Bài về chặn cài ứng dụng lạ trong cùng danh mục đi sâu vào phần cài đặt giúp giữ thói quen thứ nhất.
AI hỗ trợ được ở khâu nhận diện. Bạn có thể chụp màn hình quảng cáo đáng ngờ, che phần có thông tin cá nhân nếu có, rồi hỏi chatbot: "Thông báo này trên máy của mẹ có dấu hiệu lừa đảo không, nó có thể đến từ đâu, nên tắt ở mục nào?" AI thường chỉ ra đúng kiểu thông báo từ trang web hay quảng cáo giả cảnh báo virus, và gợi ý chỗ tắt.
Dù vậy, AI không nhìn thấy máy thật và không biết chắc ứng dụng nào đang gây ra. Nó cũng có thể sai khi đoán tên menu. Dùng câu trả lời làm hướng tìm, còn quyết định gỡ ứng dụng hay tắt quyền là của bạn sau khi kiểm tra trên máy. Không gửi ảnh màn hình ứng dụng ngân hàng hay tin nhắn có mã xác thực cho chatbot.
Câu hỏi thường gặp
Có ứng dụng chặn quảng cáo nào nên cài cho bố mẹ không?
Nên thận trọng. Nhiều ứng dụng tự xưng chặn quảng cáo hay diệt virus lại chính là nguồn quảng cáo và đòi quyền rộng. Thường thì gỡ ứng dụng rác, tắt thông báo trang web và dùng trình duyệt có sẵn tính năng chặn cửa sổ bật lên đã đủ. Nếu muốn cài thêm, chọn ứng dụng có nguồn gốc rõ và đọc kỹ quyền.
Tắt thông báo ứng dụng ngân hàng có sao không?
Không nên tắt hoàn toàn. Thông báo biến động số dư và cảnh báo đăng nhập giúp phát hiện sớm giao dịch lạ. Nếu ứng dụng cho chọn loại thông báo, có thể tắt khuyến mãi nhưng giữ thông báo giao dịch và bảo mật. Dặn ông bà thấy giao dịch không phải mình làm thì gọi ngay cho con và ngân hàng.
Vì sao đã gỡ ứng dụng mà quảng cáo vẫn hiện?
Có thể còn ứng dụng khác cùng loại, hoặc quảng cáo đến từ thông báo trang web chứ không phải ứng dụng. Kiểm tra cả phần thông báo trong trình duyệt và danh sách quyền hiện đè. Nếu vẫn không tìm ra, sao lưu dữ liệu và nhờ người có chuyên môn kiểm tra máy.
Ông bà lỡ bấm vào quảng cáo báo trúng thưởng thì phải làm gì?
Nếu chỉ mới bấm xem, đóng trang lại và chặn thông báo của trang đó. Nếu đã nhập thông tin, số tài khoản, mã xác thực hoặc cài ứng dụng theo hướng dẫn, cần liên hệ ngân hàng ngay để khoá, đổi mật khẩu và báo cơ quan công an nơi cư trú. Danh mục nhận ra lừa đảo trên trang có hướng dẫn chi tiết.
Có nên tắt hết thông báo cho đỡ rối không?
Không nên tắt hết, vì ông bà sẽ lỡ tin nhắn người thân, lịch nhắc thuốc và cảnh báo ngân hàng. Cách đúng là tắt theo nguồn: giữ liên lạc, nhắc việc và bảo mật, tắt khuyến mãi, tin tức, trò chơi. Sau một ngày hỏi lại ông bà còn gì làm phiền thì xử lý tiếp.
Làm sao biết một thông báo là của hệ điều hành thật hay quảng cáo giả?
Thông báo thật của hệ điều hành hiếm khi đòi cài ứng dụng để diệt virus hay báo trúng thưởng. Chạm giữ vào thông báo để xem tên nguồn gửi: nếu là tên trang web lạ hoặc ứng dụng không quen, đó là quảng cáo. Khi phân vân, chụp màn hình hỏi con cháu trước khi bấm.