Muốn thuê người chăm sóc người già tại nhà cho ổn, việc đầu tiên không phải là đi tìm người mà là viết ra chính xác người thân bạn cần giúp những gì, vào giờ nào. Có danh sách đó rồi bạn mới biết nên tìm người giúp việc theo giờ, người chăm ở lại, hay cần người có chuyên môn điều dưỡng, và mới phỏng vấn được đúng trọng tâm.
Bài này đi theo thứ tự một gia đình thường làm: xác định nhu cầu, chọn nguồn tìm người, phỏng vấn, kiểm tra thông tin trong giới hạn hợp lý, thoả thuận bằng văn bản và kèm cặp những ngày đầu. Bài không nêu mức lương vì nó khác nhau nhiều theo vùng và theo việc; bạn nên hỏi vài nơi ở địa phương mình để có mặt bằng. Cũng xin nói trước: người được chăm, nếu còn minh mẫn, nên được gặp và có ý kiến về người sẽ ở cạnh họ hằng ngày.
Xác định việc cần trước khi đi tìm người
Cùng là "chăm người già" nhưng khối lượng và kỹ năng khác nhau rất xa. Bảng dưới giúp bạn xếp nhu cầu của nhà mình vào một nhóm để biết nên tìm kiểu người nào.
| Tình trạng người thân | Việc cần giúp | Kiểu người phù hợp |
|---|---|---|
| Còn tự đi lại, tự ăn, chỉ cần có người ở cạnh | Nấu ăn, dọn dẹp, nhắc giờ uống thuốc theo đơn, trò chuyện, đi chợ | Người giúp việc theo giờ hoặc ban ngày |
| Đi lại khó, cần đỡ khi tắm, đi vệ sinh | Hỗ trợ vệ sinh cá nhân, đỡ di chuyển, thay đồ, có người cả ngày | Người chăm có kinh nghiệm chăm người già, có thể ở lại |
| Nằm lâu, có ống thông, vết loét, cần thao tác y tế | Xoay trở người, chăm vết thương, các thao tác theo chỉ định bác sĩ | Điều dưỡng có chứng chỉ hành nghề, phối hợp với cơ sở y tế |
| Suy giảm nhận thức, hay đi lạc, thức đêm | Trông chừng liên tục, giữ nếp sinh hoạt, xử lý khi kích động | Người chăm có kinh nghiệm với người sa sút trí tuệ, thường cần hai ca |
Đừng giao cho người giúp việc không có chuyên môn những thao tác y tế như thay băng vết thương sâu, chăm sóc ống thông hay tiêm. Những việc đó thuộc người có chứng chỉ, theo chỉ định của bác sĩ. Ghi rõ ranh giới này ngay từ bản mô tả công việc giúp cả hai bên an toàn.
Khi viết danh sách việc, ghi theo khung giờ trong ngày thay vì gạch đầu dòng chung chung: sáng đỡ dậy và vệ sinh, trưa nấu ăn, chiều đưa ra sân đi bộ, tối nhắc thuốc theo đơn. Viết theo giờ sẽ lộ ra ngay ca nào nặng, có cần người ngủ lại hay không.
Tìm người qua đâu và mỗi nguồn cần để ý điều gì
Người quen giới thiệu. Đây là nguồn được nhiều gia đình tin nhất vì có người bảo đảm. Điểm yếu là khó từ chối nếu không hợp, và người giới thiệu có thể chưa từng thấy người kia chăm người già thật. Vẫn phỏng vấn và thử việc như với người lạ.
Trung tâm, công ty cung cấp người chăm. Ưu điểm là có người thay khi người chăm nghỉ, có hợp đồng rõ ràng. Hãy hỏi họ có giấy phép hoạt động không, người chăm được đào tạo những gì và ai đào tạo, khi không hợp thì đổi người thế nào, phí dịch vụ tính ra sao, khi xảy ra sự cố ai chịu trách nhiệm.
Nhóm trên mạng xã hội. Nhiều người tìm được người tốt qua đây, nhưng đây cũng là nơi dễ gặp thông tin không kiểm chứng được. Không chuyển tiền đặt cọc cho bên giới thiệu qua mạng khi chưa gặp người thật, chưa biết rõ đơn vị nào đứng sau.
Cơ sở đào tạo điều dưỡng, chăm sóc. Khi cần người có chuyên môn, hỏi trực tiếp các trường, bệnh viện hay cơ sở có lớp chăm sóc người cao tuổi ở địa phương. Họ thường biết học viên hoặc nhân viên nào đang nhận chăm ngoài giờ.
Câu hỏi phỏng vấn nên hỏi và cách nghe câu trả lời
Phỏng vấn người chăm không giống phỏng vấn nhân viên văn phòng. Bạn cần nghe họ kể chuyện thật hơn là nghe họ tự khen. Nên phỏng vấn tại nhà, có mặt người được chăm nếu được, và để ý cách họ chào hỏi người già.
- "Bạn kể về người gần nhất bạn từng chăm: bác ấy cần gì, một ngày của bạn diễn ra thế nào?" Người có kinh nghiệm thật sẽ kể được chi tiết cụ thể, không chỉ nói "chăm hết".
- "Nếu bác đang đi thì ngã, bạn làm gì đầu tiên?" Câu trả lời nên có ý không vội kéo dậy, kiểm tra xem có đau, có tỉnh không, gọi người nhà và gọi 115 khi cần.
- "Bác không chịu tắm, không chịu ăn thì bạn xử lý thế nào?" Bạn tìm người biết dỗ, biết lùi, không ép, không quát.
- "Có việc gì bạn không làm được hoặc không muốn làm?" Câu này giúp lộ ra giới hạn trước khi thành mâu thuẫn.
- "Bạn cần nghỉ mấy ngày mỗi tháng, về quê dịp nào?" Hỏi sớm để gia đình chuẩn bị người thay.
- "Bạn dùng điện thoại thế nào khi đang làm?" Không nhằm cấm, mà để thoả thuận trước, nhất là khi trông người hay đi lạc.
- Cho người chăm hỏi lại: người làm tốt thường hỏi kỹ về thói quen, món ăn, tính tình của người già.
Sau buổi phỏng vấn, hỏi ý người được chăm trước khi quyết định. Có khi người phỏng vấn tốt nhất trên giấy lại không hợp tính bố mẹ bạn, và sự hợp tính quyết định nhiều đến việc họ có ở được lâu không.
Kiểm tra thông tin trong giới hạn hợp lý
Bạn có quyền biết người sẽ vào nhà mình là ai: xem giấy tờ tuỳ thân, ghi lại thông tin, gọi cho chủ nhà cũ hoặc người giới thiệu để hỏi họ đã làm bao lâu, vì sao nghỉ. Với điều dưỡng, xem chứng chỉ hành nghề và hỏi nơi họ đã làm. Một hai cuộc gọi cho chủ cũ thường cho bạn biết nhiều hơn cả buổi phỏng vấn.
Có những việc không nên làm dù với ý tốt. Đừng giữ bản gốc căn cước hay giấy tờ tuỳ thân của người làm để "làm tin": pháp luật lao động không cho phép người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân của người lao động. Đừng tra hỏi chuyện riêng không liên quan đến công việc. Đừng đăng ảnh hay thông tin của người làm lên mạng để "hỏi xem có ai biết không" khi chưa được họ đồng ý.
Nếu dùng chatbot để soạn câu hỏi gọi cho chủ cũ, chỉ cần mô tả công việc chung. Không dán tên, số căn cước, địa chỉ của người ứng tuyển vào chatbot. Thông tin cá nhân của người làm cũng cần được bảo vệ như thông tin của gia đình bạn.
Thoả thuận bằng văn bản: những điểm cần ghi
Pháp luật lao động có quy định riêng cho người giúp việc gia đình, trong đó có yêu cầu giao kết hợp đồng bằng văn bản; bạn nên kiểm quy định hiện hành hoặc hỏi cán bộ lao động ở địa phương. Ngoài phần bắt buộc, bản thoả thuận nên ghi rõ những điểm hay sinh mâu thuẫn:
- Danh sách việc theo giờ như đã viết ở bước đầu, và những việc không thuộc phạm vi (ví dụ không trông thêm cháu nhỏ, không bán hàng giúp).
- Giờ làm, giờ nghỉ, ngày nghỉ trong tuần, trong tháng; ai thay khi người chăm nghỉ.
- Tiền công, cách trả, ngày trả, các khoản phụ cấp, chuyện ăn ở nếu ở lại.
- Ranh giới chuyên môn: không tự ý cho uống thuốc ngoài đơn, không tự xử lý vết thương sâu, gặp dấu hiệu bất thường thì báo ngay.
- Quy tắc khẩn cấp: té ngã, khó thở, lơ mơ thì gọi 115 trước rồi gọi gia đình; danh sách số gia đình dán sẵn.
- Chuyện tiền chợ: giữ bao nhiêu, ghi sổ thế nào, đối chiếu khi nào.
- Thời gian thử việc và cách chấm dứt: báo trước bao lâu từ cả hai phía.
Chatbot giúp soạn bản nháp nhanh: "Soạn bản mô tả công việc và thoả thuận làm việc cho người chăm sóc một người cao tuổi đi lại khó, làm ban ngày từ thứ Hai đến thứ Bảy, gồm các mục: việc theo giờ, việc không thuộc phạm vi, giờ nghỉ, ranh giới chuyên môn, quy tắc khẩn cấp, sổ tiền chợ, thử việc." Bản nháp chỉ là khung; đối chiếu với quy định lao động hiện hành trước khi ký, và đọc lại cùng người làm để cả hai cùng hiểu.
Tuần đầu: kèm cặp, không giao rồi bỏ đi
Những ngày đầu quyết định người chăm có ở lại lâu không. Một người trong nhà nên dành ít nhất hai ba ngày làm cùng: chỉ chỗ để đồ, cách bố mẹ thích được đỡ dậy, món mẹ không ăn, giờ bố hay đi dạo. Những điều này không có trong bản mô tả công việc nào nhưng là thứ làm người già thấy được chăm đúng ý.
Đưa người chăm đọc sổ bàn giao và trang thông tin cố định, chỉ cách ghi sổ mỗi ca. Cuối mỗi ngày tuần đầu, dành mười phút hỏi họ thấy khó ở đâu, cần gì thêm. Hỏi cả người được chăm: hôm nay thấy thế nào với cô ấy, có điều gì không thích. Người già thường chỉ nói thật khi được hỏi riêng.
Cuối tuần thứ nhất hoặc tuần thứ hai, gia đình ngồi lại với người chăm để điều chỉnh. Khen điều họ làm tốt bằng việc cụ thể, góp ý một hai điểm quan trọng nhất, không dồn cả danh sách. Người chăm cảm thấy được tôn trọng sẽ báo cho bạn những thay đổi nhỏ ở người thân sớm hơn, và đó là điều quý nhất bạn cần ở họ.
Camera, quyền riêng tư và sự tôn trọng hai chiều
Lắp camera thì nói rõ. Nhiều nhà lắp camera để yên tâm khi đi làm. Hãy cho người chăm biết camera ở đâu, ghi vào thoả thuận, và hỏi ý người được chăm, vì camera quay cả cuộc sống của họ. Camera giấu kín làm mất lòng tin khi bị phát hiện.
Không quay những nơi riêng tư. Phòng tắm, nhà vệ sinh, chỗ thay đồ, phòng ngủ riêng của người chăm ở lại là nơi không đặt camera. Phần an toàn của người già trong phòng tắm giải quyết bằng tay vịn, thảm chống trơn và quy ước người chăm luôn ở gần.
Xem lại khi có lý do. Xem camera cả ngày để soi từng việc nhỏ khiến cả người làm lẫn chính bạn mệt mỏi. Dùng nó để kiểm khi có chuyện bất thường, còn việc hằng ngày dựa vào sổ bàn giao và trò chuyện.
Tôn trọng người chăm như một người làm nghề. Bữa ăn tử tế, chỗ nghỉ đàng hoàng, giờ nghỉ đúng hẹn, lời cảm ơn. Người chăm được đối xử tốt thường chăm người già tốt hơn, và việc tìm người mới mỗi vài tháng mới là điều tốn kém nhất với cả gia đình lẫn người được chăm.
Câu hỏi thường gặp
Nên thuê qua trung tâm hay thuê trực tiếp người chăm?
Thuê qua trung tâm thường có người thay khi nghỉ và có đầu mối chịu trách nhiệm, đổi lại có thêm phí dịch vụ. Thuê trực tiếp linh hoạt hơn nhưng gia đình phải tự lo người thay và các thủ tục theo quy định lao động. Nhà nào chưa có kinh nghiệm thuê người có thể bắt đầu qua trung tâm.
Người chăm có cần chứng chỉ gì không?
Với việc sinh hoạt như nấu ăn, dọn dẹp, đỡ đi lại thì kinh nghiệm thực tế quan trọng hơn giấy tờ, dù một khoá học chăm sóc người cao tuổi là điểm cộng. Với thao tác y tế như chăm vết thương, ống thông thì cần người có chứng chỉ hành nghề điều dưỡng.
Bố mẹ không chịu cho người lạ vào nhà thì sao?
Bắt đầu nhẹ: thuê theo giờ vài buổi một tuần cho việc nhà, để bố mẹ quen dần. Giới thiệu người chăm là người giúp nấu ăn, dọn dẹp thay vì người trông bố mẹ. Cho bố mẹ cùng chọn trong hai ba người cũng giúp họ thấy mình có quyền quyết định.
Có nên đưa người chăm giữ thẻ bảo hiểm y tế và giấy khám bệnh không?
Người chăm cần biết chỗ để giấy tờ khám bệnh để mang theo khi đưa đi viện gấp, nhưng không cần giữ riêng. Để giấy tờ ở một chỗ cố định trong nhà, cả gia đình và người chăm đều biết, ghi vào trang đầu của sổ bàn giao.
Khi nghi người chăm đối xử không tốt với người thân thì làm gì?
Quan sát kỹ các dấu hiệu như vết bầm không rõ lý do, người già sợ hãi khi người chăm đến gần, sụt cân, thay đổi tâm trạng. Hỏi riêng người thân trong lúc bình tĩnh. Khi có dấu hiệu bạo hành rõ ràng, bảo đảm an toàn cho người thân trước và báo cơ quan chức năng địa phương.
Có nên dùng AI để chọn người chăm từ hồ sơ ứng tuyển không?
Không nên để AI chọn thay. Bạn có thể nhờ chatbot gợi ý câu hỏi phỏng vấn hoặc khung so sánh, nhưng không dán thông tin cá nhân của người ứng tuyển vào. Sự hợp tính với người già chỉ nhận ra khi gặp trực tiếp và thử việc vài ngày.