Để cha mẹ không lỡ cài ứng dụng lạ, bạn khoá ba lớp: chỉ cho cài từ kho ứng dụng chính thức, bắt nhập mật khẩu hoặc vân tay mỗi lần tải, và rà lại những ứng dụng đang giữ quyền nguy hiểm. Kèm theo đó là một thoả thuận đơn giản trong nhà: ai muốn cài gì thì gọi hỏi con cháu trước. Phần cài đặt mất khoảng hai mươi phút.
Các vụ lừa đảo nhắm vào người lớn tuổi thường dẫn tới cùng một bước: dụ cài một ứng dụng giả cơ quan nhà nước, giả ngân hàng, giả công ty điện lực, rồi xin quyền điều khiển máy. Chặn được bước cài là chặn được phần lớn thiệt hại. Bài này tập trung vào cài đặt trên máy; cách nhận ra các chiêu lừa và xử lý khi đã lỡ chuyển tiền có ở danh mục chống lừa của trang. Tên mục khác nhau theo hãng và phiên bản, bạn kiểm hướng dẫn hiện hành của máy.
Vì sao ứng dụng lạ nguy hiểm hơn tin nhắn lạ
Một tin nhắn lừa đảo chỉ nguy hiểm khi người nhận làm theo, mỗi lần một việc. Một ứng dụng độc hại đã cài và được cấp quyền thì làm việc liên tục, không cần hỏi nữa. Tuỳ quyền được cấp, nó có thể đọc tin nhắn chứa mã xác thực, ghi lại những gì hiện trên màn hình, tự bấm thay người dùng, hoặc hiện một màn hình giả che lên ứng dụng ngân hàng thật. Người dùng không thấy gì bất thường cho đến khi tài khoản bị rút tiền.
Kẻ gian biết người lớn tuổi ít khi tự tìm ứng dụng lạ, nên chúng dẫn từng bước qua điện thoại: gửi một đường dẫn tải tệp cài đặt, hướng dẫn bấm "vẫn cài đặt" khi máy cảnh báo, rồi bảo bật quyền trợ năng "để ứng dụng hoạt động". Mỗi bước nghe có vẻ hợp lý, nhất là khi người gọi xưng là cán bộ, nhân viên ngân hàng hay con cháu.
Vì vậy cài đặt chặn ở đây không nhằm kiểm soát cha mẹ, mà là thêm một lớp phanh. Khi máy không cho cài từ ngoài kho, hoặc mỗi lần tải phải có con cháu giúp nhập mật khẩu, kẻ gian phải vượt thêm một bước khó, và cha mẹ có thời gian dừng lại để gọi hỏi người thân.
Trên máy Android: khoá nguồn cài và bật bảo vệ
Máy Android cho cài ứng dụng từ tệp tải về ngoài kho chính thức, đây là đường kẻ gian hay dùng nhất. Các bước dưới đây đóng đường đó và bật các lớp kiểm tra có sẵn.
- Mở Cài đặt, tìm mục "cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc" hoặc "cài ứng dụng không xác định". Từ các phiên bản Android gần đây, quyền này cấp riêng cho từng ứng dụng như trình duyệt, ứng dụng nhắn tin, trình quản lý tệp.
- Lần lượt xem từng ứng dụng trong danh sách, tắt quyền cài ứng dụng ở tất cả, trừ khi bạn biết rõ lý do cần giữ.
- Một số hãng máy có thêm tính năng chặn tự động việc cài từ nguồn ngoài kho, có thể bật trong phần bảo mật hoặc quyền riêng tư. Tìm bằng từ khoá "chặn", "bảo vệ" trong ô tìm kiếm của Cài đặt.
- Mở kho ứng dụng chính thức, vào phần cài đặt của kho, bật yêu cầu xác thực bằng mật khẩu hoặc vân tay khi tải hay mua ứng dụng.
- Kiểm tra tính năng quét bảo vệ ứng dụng của kho đang bật, để máy tự quét và cảnh báo ứng dụng có hại.
- Ghi các thay đổi vào sổ tay của cha mẹ, kèm câu dặn: "Máy hỏi có cho cài ứng dụng từ nguồn này không thì bấm Huỷ và gọi con."
Nếu cha mẹ có nhu cầu chính đáng cần cài một ứng dụng từ ngoài kho, như phần mềm của nơi làm việc cũ, con cháu bật quyền tạm thời cho đúng lần đó rồi tắt lại ngay. Đừng để mở vĩnh viễn.
Trên iPhone: hạn chế cài ứng dụng và mua hàng
iPhone ở Việt Nam chỉ cài ứng dụng qua kho chính thức, nên nguy cơ cài tệp lạ thấp hơn. Dù vậy, kẻ gian vẫn có thể dụ cài hồ sơ cấu hình, tức một loại tệp cài đặt cho phép quản lý máy, hoặc dụ tải những ứng dụng có thật trên kho nhưng dùng để điều khiển từ xa. Bạn nên vào phần cài đặt chung, xem mục quản lý thiết bị hoặc hồ sơ, và gỡ mọi hồ sơ lạ mà gia đình không cài.
Trong phần Thời gian sử dụng có mục giới hạn nội dung và quyền riêng tư, cho phép tắt việc cài ứng dụng và đặt mật mã riêng cho phần này. Khi bật, cha mẹ không tự cài được ứng dụng mới cho đến khi người biết mật mã mở ra. Đây là biện pháp mạnh, chỉ nên dùng khi cha mẹ đồng ý và hiểu rằng mỗi lần muốn cài gì sẽ cần con cháu giúp. Ghi mật mã ở nơi an toàn mà cả nhà biết.
Cách nhẹ hơn là bật yêu cầu nhập mật khẩu tài khoản cho mọi lần tải, kể cả ứng dụng miễn phí. Cha mẹ vẫn tự cài được, nhưng có thêm một bước dừng lại. Tuỳ phiên bản iOS mà vị trí các tuỳ chọn này khác nhau; bạn kiểm hướng dẫn chính thức hiện hành của hãng.
Rà quyền nguy hiểm: quyền nào phải xem kỹ
Ngoài việc chặn cài mới, cần rà những ứng dụng đã có trên máy. Các quyền dưới đây là quyền mạnh; ứng dụng không có lý do rõ ràng mà giữ chúng thì nên gỡ hoặc thu hồi.
| Quyền | Cho phép ứng dụng | Ứng dụng nào có thể cần thật | Đáng ngờ khi |
|---|---|---|---|
| Trợ năng | Đọc nội dung màn hình, bấm thay người dùng | Trình đọc màn hình, công cụ hỗ trợ người khuyết tật do bạn chủ động cài | Ứng dụng giả cơ quan, ứng dụng dọn rác, ứng dụng lạ đòi bật |
| Quản trị thiết bị | Khoá máy, xoá dữ liệu, chống bị gỡ | Ứng dụng tìm máy của hãng, ứng dụng công ty quản lý | Ứng dụng mới cài không gỡ được |
| Hiện trên ứng dụng khác | Vẽ khung hình đè lên ứng dụng đang mở | Bong bóng chat, ứng dụng ghi chú nổi | Ứng dụng quảng cáo, ứng dụng không rõ chức năng |
| Đọc tin nhắn | Đọc tin nhắn, kể cả mã xác thực | Ứng dụng tin nhắn mặc định | Ứng dụng tiện ích, trò chơi xin quyền này |
| Chia sẻ màn hình, điều khiển từ xa | Người khác nhìn và điều khiển máy | Công cụ hỗ trợ từ xa do con cháu cài và cha mẹ biết | Cài theo hướng dẫn của người lạ qua điện thoại |
Nếu thấy một ứng dụng lạ đang giữ quyền trợ năng hoặc quản trị thiết bị, đặc biệt trên máy có ứng dụng ngân hàng, hãy coi như sự cố: ngắt mạng, gọi ngân hàng tạm khoá giao dịch trực tuyến, rồi mới gỡ ứng dụng và kiểm tra tiếp.
Thoả thuận trong gia đình quan trọng hơn mọi cài đặt
Không cài đặt nào chặn được hết. Nếu kẻ gian thuyết phục được cha mẹ đọc mật khẩu kho ứng dụng hay tự bật lại quyền cài, lớp khoá sẽ mở. Vì vậy cần một thoả thuận rõ ràng, nói bằng lời và ghi vào sổ tay: "Ai bảo cài ứng dụng, dù xưng là công an, ngân hàng, điện lực hay con cháu, thì cúp máy, gọi lại cho con theo số đã lưu sẵn."
Thoả thuận này cần được nói lại nhiều lần, không phải một lần là xong, và nói theo kiểu kể chuyện cụ thể sẽ dễ nhớ hơn lý thuyết. Ví dụ giả định: "Có người gọi bảo bố cài ứng dụng để cập nhật căn cước, nếu không sẽ bị khoá tài khoản — bố cứ nói để hỏi con đã, rồi cúp máy." Cơ quan nhà nước và ngân hàng không yêu cầu người dân cài ứng dụng qua đường dẫn gửi trong cuộc gọi hay tin nhắn.
Quan trọng không kém là thái độ khi cha mẹ gọi hỏi. Nếu mỗi lần hỏi lại bị chê "sao cái gì cũng hỏi", cha mẹ sẽ thôi hỏi. Cảm ơn khi được hỏi, kể cả khi đó là ứng dụng vô hại. Những cài đặt chặn cũng nên được giải thích và có sự đồng ý của cha mẹ, không lén làm sau lưng.
Mỗi lần về thăm: năm phút rà máy cùng cha mẹ
Cài đặt chặn có thể bị đổi lại sau khi cập nhật, sau khi cha mẹ mang máy đi sửa, hoặc sau một lần bị ai đó hướng dẫn bật lên. Một lượt rà ngắn mỗi lần về thăm giúp phát hiện sớm. Làm cùng cha mẹ, vừa làm vừa giải thích.
- Mở danh sách ứng dụng, xếp theo ngày cài, hỏi cha mẹ về những ứng dụng mới xuất hiện từ lần trước.
- Kiểm tra mục cài ứng dụng không rõ nguồn gốc vẫn đang tắt ở mọi ứng dụng.
- Xem danh sách ứng dụng đang có quyền trợ năng và quyền quản trị thiết bị, đối chiếu với lần trước.
- Kiểm tra máy có hồ sơ cấu hình hay ứng dụng quản lý lạ nào không.
- Hỏi cha mẹ gần đây có ai gọi bảo cài gì, bấm gì không, kể cả khi họ đã từ chối. Câu chuyện đó giúp cả nhà biết kiểu lừa nào đang nhắm tới.
- Cập nhật hệ điều hành và ứng dụng nếu đang chờ, vì bản cập nhật thường vá lỗ hổng bảo mật.
Đừng biến lượt rà thành buổi kiểm tra hay hỏi cung. Giọng điệu nên như cùng nhau bảo dưỡng chiếc xe máy: xem thử có gì cần chỉnh, rồi thôi. Cha mẹ thấy thoải mái thì mới kể thật những lần suýt bị dụ.
Dùng AI để kiểm tra một ứng dụng trước khi cài
Khi cha mẹ hỏi về một ứng dụng lạ, bạn có thể nhờ chatbot AI hỏi nhanh: "Có người gọi bảo mẹ cài ứng dụng tên như sau để nhận tiền hỗ trợ, ứng dụng này có trên kho chính thức không, có dấu hiệu lừa đảo không, nên kiểm tra những gì?" AI có thể nhận ra kiểu kịch bản lừa quen thuộc và gợi ý các điểm cần xem như nhà phát triển, số lượt tải, quyền yêu cầu.
Nhưng AI không phải nguồn xác minh cuối cùng. Thông tin về ứng dụng cụ thể có thể cũ hoặc sai, và kẻ gian thay tên ứng dụng giả liên tục. Kết luận an toàn nhất vẫn là: ứng dụng được giới thiệu qua cuộc gọi lạ thì không cài, cần dịch vụ gì thì tự tìm kênh chính thức hoặc đến trực tiếp cơ quan, ngân hàng.
Khi hỏi AI, không gửi kèm số điện thoại của người gọi lừa, ảnh giấy tờ, ảnh màn hình có số tài khoản của cha mẹ. Muốn báo cáo số lừa đảo, dùng kênh báo cáo của nhà mạng hoặc cơ quan chức năng, không qua chatbot.
Câu hỏi thường gặp
Chặn cài ứng dụng có làm cha mẹ không cập nhật được ứng dụng đang dùng không?
Thường không. Chặn cài từ nguồn không rõ chỉ ảnh hưởng tới tệp tải ngoài kho; ứng dụng từ kho chính thức vẫn tự cập nhật. Nếu dùng biện pháp tắt cài ứng dụng mới trên iPhone, nên kiểm tra cập nhật vẫn chạy, và mở định kỳ khi cần cài thêm.
Có nên dùng công cụ quản lý gia đình dành cho trẻ em để quản lý máy của cha mẹ không?
Phần lớn công cụ quản lý gia đình được thiết kế cho tài khoản trẻ em, có thể không áp dụng cho tài khoản người lớn và tạo cảm giác bị giám sát. Với cha mẹ, nên dùng cài đặt có sẵn trên chính máy, có sự đồng ý của cha mẹ, thay vì quản lý từ xa.
Máy đã lỡ cài ứng dụng lạ thì làm gì trước tiên?
Ngắt mạng di động và wifi để ứng dụng không gửi dữ liệu đi, rồi gọi ngân hàng tạm khoá giao dịch trực tuyến nếu máy có ứng dụng ngân hàng. Sau đó thu hồi quyền trợ năng, quản trị thiết bị của ứng dụng lạ và gỡ nó. Nếu không chắc, mang máy đến nơi sửa chữa tin cậy.
Vì sao máy vẫn cảnh báo khi cài ứng dụng có trên kho chính thức?
Một số cảnh báo là thông báo quyền, ví dụ ứng dụng xin truy cập vị trí, danh bạ. Đó không hẳn là dấu hiệu xấu nhưng nên đọc kỹ. Nếu ứng dụng chỉnh ảnh mà xin đọc tin nhắn hay quyền trợ năng, đó là dấu hiệu đáng ngờ, nên dừng lại.
Cha mẹ muốn tự cài ứng dụng, có nên khoá hẳn không?
Nếu cha mẹ tự tin và đã có thói quen kiểm tra, không nên khoá hẳn; chỉ cần chặn cài từ nguồn không rõ và bật xác thực khi tải. Khoá hoàn toàn hợp với người hay bị dẫn dắt qua điện thoại hoặc có khó khăn nhận thức, và vẫn cần được giải thích, đồng ý.
Làm sao biết một ứng dụng trên kho là thật hay giả?
Xem tên nhà phát triển có khớp với cơ quan, ngân hàng thật không, số lượt tải và thời gian phát hành, đánh giá có tự nhiên không. Cách chắc hơn là vào trang chính thức của đơn vị đó để tìm đường dẫn tới ứng dụng, thay vì tìm theo tên trên kho.